Inihaw

Nabighani talaga ako noong una kong nabasa ang mga bahagi ng 'Hinilawod' na nasa Ingles — parang may pinto na bumukas sa mundo ng mga matitinding bayani at mahiwagang pakikipagsapalaran ng Panay. May mga ganap na Ingles na pagsasalin at marami ring partial translations o retellings: ang ilan ay akademiko at literal, ang iba naman ay poetic retellings na mas madaling basahin para sa mga bagong mambabasa.

Personal, nakita ko ang ilan sa mga pagsasalin sa mga aklatang unibersidad at sa mga koleksyon ng Philippine folk literature. Madalas lumabas ang mga bahagi ng 'Hinilawod' sa mga journals at edited volumes tungkol sa epiko ng Pilipinas, pati na rin sa mga librong kinolekta ng mga folklorist at cultural scholars. Kung naghahanap ka ng mas kumpletong teksto, maganda ring silipin ang mga publikasyon ng National Commission for Culture and the Arts at ilang thesis o dissertation mula sa mga kolehiyo ng antropolohiya at linggwistika — doon madalas may mga full transcriptions o malalaking excerpts sa Ingles.

Isang payo mula sa akin: maghanap ka ng dalawang uri ng bersyon — ang annotated/scholarly translation kung gusto mo ang eksaktong kahulugan at paliwanag ng mga cultural terms, at isang retelling para mas ma-enjoy ang daloy at drama ng kuwento. Ang pagkakaiba ng mga bersyon ay malaki dahil ang orihinal ay oral performance; mahirap i-capture nang buo ang tono at repetition. Pero oo, may English translations — hanapin lang sa mga academic database, library catalogues, at publikasyon ng mga cultural institutions. Masarap basahin habang ini-imagine ang musikang kaakibat ng orihinal na awit.

Sobrang energiya talaga kapag naiisip ko ang eksenang may inihaw na karne sa 'One Piece' — hindi lang dahil nakakagutom, kundi dahil simboliko siya ng ligaya at tagumpay. Ang imahe ni Luffy na kumakain ng malaking piraso ng inihaw na karne pagkatapos ng isang laban ay paulit-ulit na lumalabas sa serye at naging instant meme; parang alam mo agad na safe na sila, may celebration, at buo ang loob ng grupo.

Nagtataka ako kung bakit ganito kalakas ang impact nito: una, napakasimple at purong emosyon — pagkasuwerte at saya; pangalawa, ang animasyon at sound design kapag kinakagat niya ang karne ay exaggerated at katawa-tawa, kaya nag-iiwan ng matinding impression; panghuli, paulit-ulit na motif—kahit na maraming serye ang nagpapakita ng pagkain, kakaiba ang paraan ng 'One Piece' na gawing iconic ang bawat panghating pagkain. Personal kong paborito ito dahil tuwing nakakapanood ako, nagbabalik ang warm nostalgia ng pagiging bata at ng pagkain pagkatapos ng harapang pakikipagsapalaran.

Hindi maikakaila na ang mundo ng isobu ay puno ng kagandahan at pagkakaakit. Ang mga tao ay nahuhumaling dito dahil sa malalim nitong kwento at mga karakter na talagang bumabalot sa ating imahinasyon. Mula sa mga makulay na animation hanggang sa mga sinematograpikong eksena, isinuong ng mga tagalikha ang kanilang mga isinulat na kwento sa napaka-mahusay na paraan. Ang mga temang madalas na binibisita dito, gaya ng pag-ibig, pagkakaibigan, at pakikibaka para sa katarungan, ay tahasang nakikita sa maraming tao. Ang katotohanan na ang bawat istorya ng isobu ay mayroong moral na aral na nagbibigay inspirasyon ay nagdadala sa mga tao na balikan at pag-isipan ang mga kinahinatnan ng kanilang sariling buhay.

Sa mas malalim na aspeto, ang mga tagasunod ng isobu ay nakakahanap ng komunidad na kasama nila sa kanilang mga interes. Ang pagsali sa mga fan forums, cosplay events, at lokal na meet-ups ay nagbubuklod sa komunidad ng mga tao na may parehong hilig. Ang pagpapalitan ng mga ideya, teoriyang pampanitikan, mga craft at kahit ang pakikipag-chat tungkol sa paboritong serye ay nagdadala ng kasiyahan. Ang paglikha ng mga fan art at fan fiction ay isang paraan ng pagsasakatawan sa kanilang pagmamahal para sa isang kwento na bumihag sa kanilang damdamin. Sa kabuuan, ang pagkilos na ito ng pagbuo sa ating sariling mga kwento mula sa mga paborito nating sagas ay talagang nagbibigay-nobela sa ating mga sarili.

Higit pa rito, marami sa atin ang nakakahanap ng mga aral mula sa isobu na hindi natin man sana makikita sa tradisyonal na mga aklat. Ang mga simbolismo at mensahe na nakatago sa bawat episode ay bumabalik sa atin sa ating totoong mga hamon at nagbibigay ng inspirasyon na magpatuloy. Kaya’t ang kinasusuklaman nilang nilalaman ay katulad ng isang magandang sining; ito ay halo-halo ng pananaw, damdamin, at isip na nagpapalakas ng pagkakaisa at pag-unawa, kaya naman ito higit pa sa entertainment – ito ay isang pagpapahayag ng ating pagiging tao.

Nakakabighani talaga ang paraan kung paano nag-iiba-iba ang mga bersyon ng 'Hinilawod', at palagi akong naiintriga tuwing may bagong bersyon na naririnig ko o nababasa. Sa totoo lang, ang pinakapayak na dahilan ay oral tradition: ang epiko ay ipinapasa mula sa isang mang-aawit o manunukib papunta sa iba, at bawat tagapagtanghal may kanya-kanyang memorya, istilo, at sense of drama. May magpapaikli ng ilang kabanata para sa maikling pagtitipon; may magbibigay-diin sa mga bahagi na sa tingin nila ay pinakamatapang o sentimental. Dahil dito, nagkakaroon ng maraming berde o 'variants' na pare-parehong may iisang espiritu pero magkakaibang detalye.

Isa pang aspeto na palaging nakikita ko ay ang pag-iba-iba ng wika at mga pangalan. Sa ilan, mas lumalabas ang lokal na diyalekto ng Sulodnon, sa iba naman medyo Hiligaynon ang tono o sinubukang isalin sa Filipino o Ingles. May versions na nagdagdag ng mga elemento mula sa modernong pananaw—halimbawa, binibigyang-diin ang papel ng mga babae o sinasalamin ang mga bagong moral dilemmas—habang ang iba pinangangalagaan ang orihinal na cosmology at ritwal na konteksto. At syempre, kapag tinranskriba ng iba’t ibang akademiko o manunulat, iba naman ang magiging tono dahil sa choices sa pagsasalin, puntwasyon, pati na ang pagpapakahulugan sa mga metaphors.

Hindi ko maiwasang humanga kasi kahit magkakaiba, nananatili ang malalaking tema: pagmamalaki sa bayani, pakikipagsapalaran, at relasyon ng tao sa mga diyos at kalikasan. Nakakatuwang isipin na buhay ang epikong ito dahil sa mga pagkakaibang iyon—hindi siya isang museum piece kundi isang kwentong patuloy na humihinga sa bibig ng mga tao. Sa bawat bersyon, parang may bagong mukha si 'Hinilawod' pero ramdam mo pa rin ang kanyang lumang puso.

Sobrang tuwa ako tuwing napag-uusapan si 'Hinilawod' — para sa akin, parang isang mapa ng isang napakalawak na daigdig na umiikot sa Panay. Ang pinaka-malinaw na lugar na inuugnay ko rito ay ang kalupaan ng Panay mismo: mga bulubundukin, malalawak na kagubatan, at baybayin. Madami sa mga pangyayari ay nagaganap sa paanan at tuktok ng bundok, lalo na sa kilalang Mount Madja-as, na madalas binabanggit bilang tagpuan ng mga diyos at bayani. Ang mga komunidad ng Sulod, ang mga matatandang mang-aawit mula sa gitnang Panay, ang siyang nagpanatili ng epikong ito kaya ramdam mo ang lokal na kulay — ang mga baryo sa kabundukan, maliliit na ilog, at mga tarangkahan ng gubat na parang may sariling buhay.

Bukod sa mga pook na totoo sa mapa, napakarami ring supernatural na lokasyon sa 'Hinilawod' — mga ilalim-dagat na kaharian, mga parang sa langit at mga kuweba na nagiging lagusan patungo sa ibang daigdig. Napapansin ko rin ang matinding koneksyon ng epiko sa dagat: may mga eksena ng paglalayag at pakikipagsapalaran sa malalayong pulo, kaya feeling ko sumasakay ang mga bayani mula sa baybayin ng Panay patungong iba pang isla sa rehiyon. Ang interaksyon ng makatotohanan at mahiwaga ang nagpapalalim sa setting.

Sa huli, kapag binabasa o pinapakinggan ko ang 'Hinilawod', naiimagine ko ang Panay bilang isang layered na mundo — may real-world na kabundukan at karagatan, at may epic na espasyo kung saan pumapailanlang ang mga diyos, espiritu, at bayani. Nakakagaan ng loob isipin na ang mga lumang lugar na iyon ay buhay pa rin sa mga awit at kwento ng mga tao.

Nakakabitin pero napakalalim ng tradisyon ng 'himlay' sa Iloilo—para sa akin, ito ang pinakamalapit na ipinapakita ng komunidad na puso sa isang pamilya sa gitna ng pagluluksa. Sa karaniwang ginagawa, ang himlay ay tumutukoy sa lamay o paglalagay ng yumao sa isang tahanan o kapilya bago ang paglibing. Madalas, nagtitipon ang magkakapitbahay at kamag-anak para magbantay, magdasal ng rosaryo, mag-alay ng kandila, at magbahaginan ng kwento tungkol sa yumao—parang maliit na pagtitipon na puno ng alaala at tawanan sa gitna ng lumbay.

Sa mga lalawigan ng Iloilo, madalas tumatagal ang lamay nang ilang araw—may mga pamilyang nagluluto ng pagkain para sa dumadating na bisita, may nagsasagawa ng misa sa bahay o sa simbahan, at may pag-oorganisa ng procession papunta sa sementeryo kung kailan libing na. Mahalaga rin ang 'pagsunod' sa mga tradisyon tulad ng pasiyam (pagsisimba at pagdarasal tuwing ikasiyam na araw) at pag-alala sa ika-40 araw, na para bang nagbibigay ng istrukturadong panahon para tanggapin ang pagkawala. Nakakatuwang makita kung paano sinasalamin nito ang pakikitungo ng Ilonggo sa kamatayan—malumanay, magalang, at puno ng pagkakaisa.

Personal, nasaksihan ko ang kakaibang init ng komunidad tuwing himlay: simpleng pagkain na inihanda ng kapitbahay, mga kuwento ng buhay ng yumao, at mga tangi at tawa na sabay-sabay na dumadaan. Para sa akin, ang himlay sa Iloilo ay hindi lang ritual ng pagluluksa; ito rin ay isang salaysay ng buhay na pinagsaluhan ng buong baryo.

Umaapaw ang emosyon ko kapag naiisip ko ang 'Hinilawod'—hindi lang dahil sa laki at lawak ng kuwento, kundi dahil ito ay buhay na patunay ng malalim na oral na tradisyon sa Pilipinas. Ang epikong 'Hinilawod' ay nagmula sa mga Sulodnon sa gitnang bahagi ng pulo ng Panay, isang pamayanang may matagal na kasaysayan ng pag-awit at pagkuwento. Ito ay likas na oral: ipinasa mula sa matatanda patungo sa mga kabataan sa pamamagitan ng pag-awit o pagbigkas na maaaring tumagal ng maraming oras o araw, na may malalalim na linya tungkol sa paglalakbay, pag-ibig, pakikipaglaban, at pakikisalamuha ng tao at mga diyos o espiritu.

Ang sentrong mga tauhan sa epiko—sina Labaw Donggon, Humadapnon, at Dumalapdap—ay mga kalahating-diyos na humaharap sa mga halimaw, mapanghamong mga bayani, at mga paglalakbay sa ibang daigdig. Napakarami ng episodyo: pagmamahalan, paghihiganti, pakikipagsapalaran sa dagat at bundok, at ritwal na nagpapakita ng pananampalataya at kodigo ng pamayanan. Ang istilo ng pagkukuwento ay punong-puno ng mga formulaic phrases at repetisyon—mga teknik na tumutulong sa pagsasaulo at pag-awit ng malalaking bahagi ng epiko—kaya nabuhay ito nang mahabang panahon bago naitala sa nakasulat na anyo.

Noong ika-20 siglo ay nakapagsimulang i-transkriba at pag-aralan ng mga antropologo at mananaliksik ang 'Hinilawod', kaya nagkaroon ito ng mas malawak na pagkakakilanlan sa labas ng Sulodnon. Bagama't modernong papel at entablado na ang naging tahanan ng ilan sa mga salin at adaptasyon nito, naroon pa rin ang orihinal na espiritu ng performance—ang pag-uulat sa gabi-gabi, ang boses ng manunukso o alagad-bayan, at ang pakikisaysayan ng komunidad. Nakakatuwang makita kung paano ginagamit ngayon ang 'Hinilawod' bilang daluyan ng pagkakakilanlan, edukasyon, at malikhaing interpretasyon: may mga isinalin, naitanghal, at pinag-aralang tula at antropolohiya.

Personal, tuwing naiisip ko ang pinagmulan ng epikong ito, naaalala ko ang halaga ng pag-iingatan ng mga oral na tradisyon—hindi lang bilang antigong kuwento kundi bilang buhay na tala ng mga pananaw, moralidad, at imahinasyon ng mga sinaunang Pilipino. Ang 'Hinilawod' ay paalala na ang ating kasaysayan ay hindi laging nasa aklat: minsan, ito ay umaawit sa dilim ng bundok at dagat at naghihintay na pakinggan.

Nakakatuwang isipin na ang ‘Ibalong’ ay hindi lang isang lugar sa libro kundi isang buong tanawin sa Bicol na nabubuo sa isip ko tuwing naririnig ko ang epiko. Lumaki ako sa mga kuwentong-bayan ng aming lola, kaya madaling i-imagine ang mga tagpo sa mga burol at tabing-dagat ng timog-silangang Luzon. Kadalasan, itinuturo ng mga iskolar at lokal na manunulat na ang saklaw ng ‘Ibalong’ ay tumutukoy sa kasalukuyang rehiyon ng Bicol — lalo na ang mga lalawigan ng Albay at Sorsogon, at mga bahagi ng Camarines Sur na malapit sa dagat at sa mga ilog.

Sa personal, inuugnay ko ang mga eksena sa mga kilalang tanawin tulad ng paanan ng Bulkang Mayon at ang mga lambak ng Bicol River, pati na rin ang mga pook na may aktibidad na bulkaniko tulad ng Bulusan. Ang epiko ay puno ng pakikipagsapalaran sa dagat, ilog, at kabundukan, kaya naiimagine kong naglalakbay ang mga tauhan mula sa pampang ng Sorsogon hanggang sa mga panig ng Albay at mga bayan na malapit sa mga anyong-tubig. Hindi naman kailangan na literal na i-point ang bawat nabuong lugar — para sa akin, mas mahalaga ang ugnayan ng tao at kalikasan na ipininta ng alamat.

Habang tumatanda ako at bumibisita sa mga lugar na ito, nakakatuwang isipin na buhay pa rin ang ‘Ibalong’ sa kultura: napapakinggan ko ang mga awit, tula, at mga pista na nagpapahiwatig ng mga sinaunang kwento. Sa huli, ang pinakamagandang parte ay ang feeling na naglalakad ka sa mga parehong pook na pinagmulan ng mga alamat—parang tumitibok ang kasaysayan sa bawat hakbang ko.

Nakakatuwang isipin kung paano nabuhay ang mga kuwento noon sa bibig ng mga matatanda—ganun din ang pinagmulan ng ‘Hinilawod’. Ito ay isang napakahabang epiko mula sa mga taong Sulod sa gitnang bahagi ng Panay, at tradisyunal na iningatan sa pamamagitan ng mga awit at pag-awit ng mga tinatawag na binukot o mga tagapag-alaga ng mga kuwentong baybayin. Sa mitolohiya ng pinagmulan nito makikita ang pagsasanib ng kosmolohiya at kasaysayan ng mga angkan: nagsasalaysay ito ng pagdating at pakikipagsapalaran ng mga diyos, diyosa, at mga demigod na humubog sa mundo at sa mga tao.

Sa gitna ng epiko makikita ang tatlong pangunahing bayani—sina Labaw Donggon, Humadapnon, at Dumalapdap—na anak ng mga makapangyarihang nilalang at tao, at sila ang sumasagisag sa pinagmulan ng maraming lahi at kaugalian sa rehiyon. Kasama rin sa mitolohiya ang mga makapangyarihang diyosa tulad ni Alunsina, na madalas inilalarawan bilang pinagmulan ng ilang sagradong linya at mahahalagang pangyayari. Ang mga labanan, paglalakbay, at mga engkwentro sa mga nilalang na mananaog at nasa kalawakan ay hindi lang aliw—naglalahad din ito kung paano isinasaayos ang mundo ayon sa paniniwala ng mga panauhin ng epiko.

Personal, tuwing naiisip ko ang ‘Hinilawod’ naiisip ko ang bigat ng responsibilidad ng mga tagapagsalaysay—kung paano nila pinagyayaman ang kolektibong alaala ng isang komunidad. Sa modernong panahon, ang epiko ay isang tulay na nag-uugnay sa atin sa mga pinagmulan ng kultura, nagbibigay ng dahilan para damhin at pahalagahan ang ating kasaysayan bilang mga Pilipino mula sa Panay.