ประวัติรัชกาลที่4

นักประวัติศาสตร์มักมอง 'รัชกาลที่ 4' เป็นจุดเปลี่ยนสำคัญในศตวรรษที่ 19 ของสยาม เพราะท่าทีและการตัดสินใจของพระองค์ทำให้ประเทศต้องเผชิญกับโลกภายนอกอย่างเร่งด่วนมากขึ้น ฉันมักจะอธิบายภาพใหญ่ก่อน แล้วค่อยลงรายละเอียดเชิงนโยบาย: พระองค์ไม่เพียงเปิดรับความรู้ตะวันตก แต่ยังปรับโครงสร้างบางอย่างของประเทศให้ตอบสนองต่อแรงกดดันจากอาณานิคมได้มากขึ้น ทั้งการส่งทูต การเจรจาเรื่องเขตอำนาจ และการรับเทคโนโลยีใหม่ ๆ

อีกมุมหนึ่งที่ฉันให้ความสำคัญคือการเปลี่ยนผ่านด้านการศึกษาและการปกครอง การนำระบบการเขียนและการจัดทำพงศาวดารรูปแบบใหม่ การส่งเสริมการอ่านหนังสือภาษาต่างประเทศ และการนำความรู้ด้านวิทยาศาสตร์เข้ามาใช้ล้วนช่วยยกระดับการบริหาร ทำให้ชนชั้นนำไทยเริ่มคิดแบบรัฐสมัยใหม่มากขึ้น

โดยรวมแล้ว นักประวัติศาสตร์มักเห็นพระองค์ทั้งเป็นผู้นำที่รอบคอบและผู้ที่ถูกบีบให้ตัดสินใจยาก ๆ นี่คือเหตุผลว่าทำไมประเมินรัชกาลนี้จึงต้องผสมแนวคิดด้านการเมือง การทูต และวัฒนธรรมเข้าด้วยกัน จบด้วยภาพของผู้นำที่พยายามรักษาเอกราชของบ้านเราท่ามกลางพายุโลกาภิวัตน์

ช่วงแรกหลังพระองค์ขึ้นครองราชย์ ผมมองว่าสิ่งที่เด่นชัดสุดคือการเปิดประเทศด้วยข้อตกลงการค้ากับชาติตะวันตกซึ่งเปลี่ยนโฉมเศรษฐกิจของสยามอย่างรวดเร็ว ข้อตกลงสำคัญอย่างที่รู้กันทั่วไปคือสนธิสัญญากับอังกฤษซึ่งทำให้การค้าถูกเปิดกว้างขึ้น การส่งสินค้าเข้าออกง่ายขึ้น แต่ก็มีข้อแลกเปลี่ยนที่ไม่เบา เช่น การให้สิทธิ์ทางกฎหมายบางประการกับชาวต่างชาติซึ่งทำให้ระบบเดิมของราชอาณาจักรถูกท้าทาย

ในมุมมองของคนที่ติดตามประวัติศาสตร์ ผมเห็นว่าการเปิดเสรีทางการค้ายังผลักดันให้เกิดการปรับตัวภายใน ทั้งการจัดเก็บภาษี การพัฒนาท่าเรือ และการเปลี่ยนแปลงในวิธีค้าขายของพ่อค้าท้องถิ่น แม้ว่าสิ่งเหล่านี้จะนำมาซึ่งโอกาสทางเศรษฐกิจ แต่มันก็เป็นจุดเริ่มต้นของความไม่สมดุลทางอำนาจระหว่างสยามกับมหาอำนาจยุโรป ซึ่งกลายเป็นเงื่อนไขสำคัญที่พระมหากษัตริย์ต้องใช้ภูมิปัญญาทางการทูตเพื่อรักษาเอกราชไว้ให้ได้ในเวลาต่อมา

ย้อนกลับไปที่ภาพรวมวัยเด็กของพระองค์ ตอนนั้นราชสกุลและบรรยากาศในวังช่างซับซ้อนและเต็มไปด้วยการเรียนรู้ ข้าพเจ้าเคยคิดว่าชีวิตในวังสบายเหมือนที่เห็นในละคร แต่เมื่ออ่านเรื่องราวของพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พบว่าเยาว์วัยของพระองค์เต็มไปด้วยบทเรียนทั้งด้านภาษา ศาสนา และพิธีกรรมมากมาย ตั้งแต่ได้รับการศึกษาแบบราชสำนักจนถึงการเรียนบาลีและไวยากรณ์ไทย ซึ่งเป็นพื้นฐานสำคัญก่อนการเข้าสู่การบวช

ระหว่างวัยหนุ่ม พระองค์ตัดสินใจบวชเพื่อศึกษาอย่างลึกซึ้งและหลบเลี่ยงความวุ่นวายในสนามการเมือง ข้าพเจ้าเห็นว่าเป็นการเลือกที่ทั้งกล้าหาญและฉลาด เพราะการบวชทำให้พระองค์ได้เวลาเรียนรู้ธรรมะ พาลี และการปฏิบัติแบบนักสงฆ์ รวมถึงศึกษาเรื่องดาราศาสตร์และคณิตศาสตร์เบื้องต้นที่ต่อมาช่วยในการปฏิรูปปฏิทินและการติดต่อกับชาติตะวันตกในภายหลัง

ความยาวนานของการอยู่ในเพศสมณะ—ราว 27 ปี—ไม่ได้เป็นเพียงการหลีกหนี แต่เป็นการสร้างทักษะ ความสงบ และวิธีคิดที่ต่างออกไป เมื่อพระองค์โปรดเกล้าฯให้สละเพศสมณะขึ้นครองราชย์ ความรู้ที่สะสมมากลายเป็นพื้นฐานสำคัญในการเปลี่ยนแปลงสยามให้เปิดรับความรู้ใหม่ ๆ ถึงทุกวันนี้ ภาพความเงียบสงบในกุฎิผสมกับสมุดบันทึกและกล้องสังเกตดาว ยังคงทำให้ข้าพเจ้ารู้สึกทึ่งอยู่เสมอ

ในมุมมองของคนที่ชอบอ่านชีวประวัติแบบละเอียด ผมคิดว่าเล่มที่ให้ภาพรวมประวัติและบริบทของรัชกาลที่ 4 ได้ชัดเจนที่สุดคือหนังสือที่รวมทั้งชีวประวัติและเอกสารต้นฉบับร่วมกัน เช่นเล่มที่มีการสรุปเหตุการณ์สำคัญ ตั้งแต่ช่วงเวลาที่เสด็จออกบวช การก้าวขึ้นครองราชย์ การทำสนธิสัญญา การติดต่อกับชาติตะวันตก ไปจนถึงการปฏิรูปต่าง ๆ อย่างระบบการศึกษาและการสื่อสาร

หนังสือแนวนี้มักผสมผสานเรื่องเล่าเชิงประวัติศาสตร์กับข้อความจากเอกสาร เช่นพระราชหัตถเลขาและรายงานจากชาวต่างชาติ ทำให้เห็นทั้งมุมมองของสยามเองและมุมมองจากต่างประเทศได้พร้อมกัน ผมชอบเวลาที่ผู้เขียนใส่แผนที่ ภาพถ่ายเก่า และบรรณานุกรมไว้ท้ายเล่ม เพราะช่วยให้ตามรอยเหตุการณ์ได้ไม่ยาก

ถาต้องแนะนำชื่อให้ค้นหาอยากแนะนำหาหนังสือที่มีชื่อคล้าย ๆ กับ 'ประวัติพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว: ชีวประวัติพร้อมเอกสาร' หรือรวมเล่มพระราชหัตถเลขาในช่วงรัชกาลที่ 4 จะได้ความละเอียดครบถ้วน อ่านแล้วเข้าใจทั้งตัวบุคคลและบริบทการเปลี่ยนแปลงของสยามในยุคนั้น — ส่วนตัวผมรู้สึกว่าการได้เห็นทั้งคำพูดของพระองค์และการวิเคราะห์จากนักประวัติศาสตร์ทำให้ภาพรวมชัดเจนขึ้นอย่างมาก

เมื่อก้าวเข้าไปใน 'พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร' ความรู้สึกเหมือนได้ยืนอยู่ท่ามกลางชิ้นส่วนของประวัติศาสตร์จริง ๆ จะเข้ามาทันที

ผมชอบมุมที่จัดแสดงเครื่องประกอบพระราชพิธี เกราะ ทรงเครื่อง หรือภาพเหมือนยุคเก่า ๆ เพราะมันช่วยให้เห็นบริบทของรัชกาลที่ 4 ว่าทรงเป็นทั้งพระมหากษัตริย์และผู้นำการเปลี่ยนแปลงด้านวัฒนธรรม การค้ากับต่างประเทศ หรือความคิดสมัยใหม่ที่เข้ามาในสยาม

การเดินช้า ๆ อ่านคำบรรยาย ดูของที่จัดแสดงแบบต่อเนื่อง ทำให้เข้าใจว่าทรงงานด้านการศึกษา วิทยาศาสตร์ และการติดต่อกับชาติตะวันตกอย่างไร ไม่ใช่แค่เรื่องราวเล็ก ๆ แต่เป็นภาพรวมของยุคสมัยที่เปลี่ยนผ่าน ผมออกจากพิพิธภัณฑ์ด้วยความคิดว่าการอ่านสิ่งของเหล่านี้ช่วยให้เรื่องราวรัชกาลที่ 4 ไม่ไกลจากชีวิตประจำวันเลย

ภาพรวมของรัชกาลที่ 4 มักถูกเล่าเป็นเรื่องการเปิดประเทศและการปรับตัวทางวัฒนธรรม

รัชกาลที่ 4 หรือ 'พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว' ทรงครองราชย์ระหว่าง พ.ศ.2394–2411 และก่อนขึ้นครองราชย์ทรงบวชยาวนานหลายปี ทำให้มีพื้นฐานด้านพระธรรมคำสอนและการศึกษาอย่างลึกซึ้ง ช่วงรัชกาลนี้มีเหตุการณ์สำคัญหลายอย่างที่เปลี่ยนทิศทางสยาม เช่น การทำสนธิสัญญาเชิงพาณิชย์ที่ทำให้ประเทศต้องเปิดรับการติดต่อกับชาติตะวันตกมากขึ้น ซึ่งส่งผลต่อเศรษฐกิจและวัฒนธรรมอย่างชัดเจน

ฉันมองว่ามรดกด้านวัฒนธรรมของรัชกาลที่ 4 อยู่ที่การเชื่อมโยงโลกเก่าและโลกใหม่เข้าด้วยกันอย่างมีเหตุผล พระองค์สนับสนุนการนำความรู้ตะวันตกมาใช้ควบคู่กับการรักษาพื้นฐานพุทธศาสนาและประเพณีไทย ทรงสนพระทัยด้านดาราศาสตร์จนสามารถคำนวณสุริยุปราคาและมีบทบาทในการติดต่อกับนักวิชาการต่างประเทศ เรื่องนี้สะท้อนว่าเป็นช่วงเปลี่ยนผ่านที่ทำให้สังคมไทยเริ่มคิดในเชิงวิชาการและเปิดกว้างมากขึ้น ทั้งนี้ร่องรอยของการเปลี่ยนแปลงเหล่านี้ยืนอยู่ในการปฏิรูปการศึกษา การพิมพ์หนังสือ และการนำเทคนิคตะวันตกมาปรับใช้ในชีวิตราชการและสังคมด้วยความระมัดระวัง

ใครจะคิดว่าสมัยรัชกาลที่ 4 จะกลายเป็นจุดเริ่มต้นของการเปลี่ยนแปลงที่ชัดเจนในระบบราชการไทย

ผมมักนึกถึงว่ารัชกาลนี้ไม่ได้ปฏิรูปแบบทันทีเป็นระบบที่สมบูรณ์ แต่เป็นผู้วางรากฐานสำคัญหลายอย่าง อำนาจของราชสำนักเริ่มหันมาใส่ใจการติดต่อกับต่างชาติอย่างจริงจัง การลงนามในสนธิสัญญาต่าง ๆ โดยเฉพาะสนธิสัญญาทางการค้ากับชาติตะวันตก ทำให้รูปแบบการเก็บภาษีและการค้าราชการเปลี่ยนไปจากระบบผูกขาดของพระราชวงศ์ไปสู่ระบบที่ต้องรองรับการค้าเสรีมากขึ้น

ผมชอบมองว่าผลงานที่เห็นชัดคือการเปิดพื้นที่ให้ที่ปรึกษาชาวต่างชาติและการฝึกเจ้าหน้าที่ไทยให้เข้าใจระเบียบแบบตะวันตก นโยบายเหล่านี้ผลักดันให้ราชสำนักต้องคิดเรื่องการจดบันทึกคำสั่งเป็นลายลักษณ์อักษร การตั้งหน่วยงานเพื่อประสานงานกับต่างชาติ และการคัดเลือกคนทำงานที่มีทักษะแทนที่จะอาศัยตำแหน่งทางเชื้อสายอย่างเดียว แม้ว่าการปฏิรูปเชิงลึกจะเกิดขึ้นมากขึ้นในรัชกาลถัดมา แต่ผมมองว่ารัชกาลที่ 4 เป็นจุดเปลี่ยนทางความคิดที่สำคัญ

การปกครองของรัชกาลที่ 3 มีความเด่นชัดเรื่องการส่งเสริมการค้าและการหารายได้ให้รัฐ โดยเฉพาะการเปิดช่องทางการค้ากับจีนและเครือข่ายพ่อค้าชาวจีนอย่างเป็นระบบ ฉันมองว่านโยบายเหล่านี้ทำให้คลังหลวงมีรายได้เพิ่มขึ้นจากภาษี ค่าธรรมเนียม และการผูกขาดสินค้าบางประเภท ซึ่งช่วยให้ราชสำนักสามารถจ้างทหารและจัดการปัญหาภายในได้ดีกว่าเดิม

ในมุมของความมั่นคง รัชกาลที่ 3 ให้ความสำคัญกับการรักษาพรมแดนและการส่งกำลังไปปราบปรามความไม่สงบ ทั้งการยุ่งเกี่ยวกับพื้นที่รอบเขตอิทธิพลในอินโดจีนและการจัดกำลังเรือเพื่อคุมแนวทางเดินเรือ ฉันมองว่าการรวมศูนย์ทรัพยากรทางเศรษฐกิจกับการใช้กำลังในช่วงนั้นเป็นส่วนสำคัญที่ทำให้รัฐยังคงอำนาจไว้ได้ แม้จะต้องแลกมาด้วยความตึงเครียดระหว่างอาณาเขตต่าง ๆ ก็ตาม

ภาพถ่ายของรัชกาลที่ 4 ที่เห็นกันบ่อย ๆ ในหนังสือประวัติศาสตร์มักเป็นภาพจากช่วงกลางทศวรรษ 1860 ซึ่งตรงกับช่วงรัชสมัยก่อนสิ้นพระชนม์ พ.ศ. 2411

การมาถึงของการถ่ายภาพในสยามเริ่มเร็วในคริสต์ศตวรรษที่ 19 ทำให้พระมหากษัตริย์ได้รับการบันทึกภาพในชุดพระราชพิธีและภาพครึ่งตัวแบบสตูดิโอหลายครั้ง ผมมองว่าสิ่งที่สำคัญคือบางภาพมีป้ายชื่อช่างภาพชัดเจน ขณะที่อีกหลายภาพก็ไม่มีบันทึก ทำให้ต้องอาศัยการเปรียบเทียบลายมือบนกระดาษหรือฉากหลังเพื่อประมาณช่วงเวลา

ชื่อช่างภาพที่มักถูกอ้างถึงเมื่อพูดถึงภาพรัชกาลที่ 4 คือช่างภาพสยามคนสำคัญอย่าง 'ฟรานซิส ชิต' และช่างภาพต่างชาติที่มาเยือนสยามในยุคนั้น อย่างไรก็ดี หลายภาพยังคงระบุช่างภาพไม่ได้แน่ชัด จึงเห็นภาพหลายเวอร์ชันกระจายอยู่ในพิพิธภัณฑ์และคอลเลกชันส่วนตัว การชมภาพเหล่านี้ทำให้ผมรู้สึกเชื่อมโยงกับช่วงเปลี่ยนผ่านสำคัญของสยาม ที่ซึ่งเทคโนโลยีใหม่ ๆ มาบันทึกพระราชพงศาวดารไว้ให้คนรุ่นหลัง