ราชกาลที่5

อยากเล่าเรื่องรัชกาลที่ 5 เกี่ยวกับพระชายาและพระสนมให้ฟัง เพราะมันสะท้อนทั้งเรื่องราชสำนักและบริบทสังคมยุคนั้นได้ดีทีเดียว

ในภาพรวม รัชกาลที่ 5 มี 'ราชินี' อย่างเป็นทางการอยู่ 4 พระองค์ คือ สมเด็จพระราชินีเสาวภาผ่องศรี (พระนามเดิมเจ้าจอมมารดาพยอม), สมเด็จพระราชินีสร้อยสอางค์ (พระนามว่า... — บันทึกบางฉบับใช้รูปแบบการเรียกที่ต่างกันได้), สมเด็จพระราชินีสุนันทากุมารีรัตน์ และ สมเด็จพระราชินีสุกุมลมารศรี อย่างไรก็ตาม ควรแยกความต่างระหว่าง 'ราชินี' กับพระชายา/พระสนม เพราะนอกจากราชินี 4 พระองค์แล้ว พระองค์ยังมีพระราชชายาและพระสนมจำนวนมากกว่าเพียงไม่กี่คนโดยปกติของราชสำนักในสมัยนั้น

รายละเอียดเชิงตัวเลขมักแตกต่างกันตามแหล่งข้อมูล แต่ตัวเลขที่มักถูกอ้างอิงคือมีพระราชชายาและพระสนมรวมกันประมาณ 90 คนขึ้นไป ซึ่งรวมทั้งราชินี 4 พระองค์และพระสนมชั้นต่าง ๆ เหตุการณ์ที่คนมักพูดถึงคือการประสบอุบัติเหตุทางน้ำของพระราชินีพระองค์หนึ่ง (สมเด็จพระราชินีสุนันทากุมารีรัตน์) ซึ่งแสดงให้เห็นความเปราะบางของชีวิตแม้ในราชสำนัก ความสัมพันธ์เหล่านี้ยังมีผลต่อการสืบราชบัลลังก์และสายสกุล เช่น สมเด็จพระราชินีเสาวภาผ่องศรีเป็นพระมารดาของพระโอรสที่ขึ้นเป็นรัชกาลต่อมา ข้อมูลเชิงลึกเรื่องจำนวนที่แน่นอนจะพบความผันผวนตามบันทึก แต่ภาพรวมคือมีราชินี 4 พระองค์และพระชายา/พระสนมจำนวนมาก ซึ่งสะท้อนธรรมเนียมและบทบาททางการเมือง-ครอบครัวในยุคนั้น

รัชกาลที่ 5 ถือเป็นก้าวใหญ่ของสังคมไทยที่เปลี่ยนจากระบบศักดินาไปสู่รัฐรวมศูนย์สมัยใหม่ และผมมองว่าการเปลี่ยนแปลงทางการปกครองเป็นหัวใจหลักที่ทำให้ทุกอย่างขยับไปพร้อมกัน

การรวบอำนาจจากเจ้าท้องถิ่นเข้าสู่ส่วนกลางผ่านระบบมณฑลและการปฏิรูประบบข้าราชการ ทำให้รัฐสามารถเก็บภาษี บังคับใช้กฎหมาย และบริหารจัดการพื้นที่ได้เป็นระบบมากขึ้น การเลิกระบบไพร่ในรูปแบบเดิมกับการออกกฎหมายใหม่ ๆ สร้างกรอบความเป็นธรรมทางกฎหมายที่ชัดเจนขึ้นสำหรับคนทั่วไป แม้ว่าการเปลี่ยนผ่านจะไม่สมบูรณ์แบบในทันที แต่การวางโครงสร้างเหล่านี้ทำให้ชาติไทยมีเครื่องมือรับมือกับแรงกดดันจากอำนาจตะวันตกได้

ในมุมมองส่วนตัว ผมเห็นว่าระบบราชการและกฎหมายที่รัชกาลที่ 5ส่งเสริมยังส่งผลยาวนานจนถึงปัจจุบัน ทั้งด้านการศึกษา การบริหารท้องถิ่น และแนวคิดความเป็นรัฐเดียว การรวมศูนย์อำนาจช่วยสร้างความเป็นเอกภาพทางวัฒนธรรมและนโยบาย แต่ก็ทิ้งคำถามเรื่องความเหลื่อมล้ำและเสียงของท้องถิ่นไว้เป็นมรดกที่สังคมต้องแก้ไขต่อไป

ลองนึกภาพสารคดียาวที่เอาทุกซอกทุกมุมของการปกครองและชีวิตส่วนพระองค์ของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวมาเล่าให้เข้าใจง่าย — นั่นแหละสิ่งที่มักจะได้จากผลงานประเภทสารคดีมากกว่าภาพยนตร์เชิงพาณิชย์ ฉันมักมองว่าสารคดีจากสถานีโทรทัศน์ของรัฐหรือหน่วยงานพิพิธภัณฑ์จะลงรายละเอียดได้ดีที่สุด เพราะมีทั้งภาพถ่ายเก่า เอกสารต้นฉบับ และผู้เชี่ยวชาญมาวิเคราะห์ประกอบ

ในประสบการณ์ของฉัน สารคดีที่มีชื่อเรียกเช่น 'สารคดีเฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว' หรือชุดที่เน้นการเสด็จประพาสต่างประเทศจะอธิบายเรื่องใหญ่ ๆ ได้ครบ ไม่ว่าจะเป็นการปฏิรูปการปกครอง การเลิกระบบไพร่ การศึกษา การเปิดความสัมพันธ์กับยุโรป รวมถึงบรรยากาศสังคมไทยในยุคสมัยนั้น ฉากสาธิตแผนที่เก่า ๆ จดหมาย และภาพจากหอจดหมายเหตุช่วยให้เห็นภาพชัดกว่าละครที่มักเน้นอารมณ์

ถาใดอยากได้ภาพรวมชัดเจน แนะนำให้หาผลงานสารคดีความยาวเต็มที่ของสถานีหลักหรือพิพิธภัณฑ์ประวัติศาสตร์ ซึ่งมักจัดหมวดบทต่าง ๆ ให้เข้าใจง่ายและมีแหล่งอ้างอิงประกอบ ฉันจบด้วยความรู้สึกว่าถ้าต้องการความละเอียดจริง ๆ สารคดีเชิงประวัติศาสตร์คือคำตอบที่มอบบริบทครบทั้งการเมือง สังคม และวัฒนธรรม

หัวข้อการนับภรรยาของรัชกาลที่ 5 ในบันทึกราชสำนักต้องมองจากกรอบสถานะทางราชการก่อน เพราะคำว่า 'ภรรยา' ในความหมายสมัยใหม่กับตำแหน่งในราชสำนักไม่ตรงกัน

เอกสารราชสำนักแบ่งความสัมพันธ์ของพระมหากษัตริย์เป็นชั้น ๆ อย่างชัดเจน โดยมีตำแหน่งพระราชินีเป็นระดับสูงสุดตามบันทึกทางการ ในบันทึกราชสำนักระบุว่ารัชกาลที่ 5 มีพระราชินีประจำพระองค์จำนวนหนึ่ง และนอกจากนั้นยังมีพระราชชายา พระสนม และเจ้าจอม ซึ่งแต่ละชนิดถูกบันทึกแยกตามฐานันดรและบทบาทในราชสำนัก ในมุมมองของผม การพูดว่า “มีภรรยากี่คน” ต้องระบุว่านับเฉพาะพระราชินีหรือรวมถึงพระราชชายาและพระสนมด้วย

เมื่อนับตามระดับทางการ บันทึกย้ำถึงพระราชินีเป็นชุดเดียว แต่หากขยายความรวมตำแหน่งอื่น ๆ จะเห็นชื่อพระราชชายาและพระสนมปรากฏอยู่เป็นจำนวนมาก ซึ่งสะท้อนจากจำนวนพระราชโอรสและพระราชธิดาที่มากมายในประวัติศาสตร์ ความแตกต่างของตัวเลขมักเกิดจากการตีความและการนับตำแหน่ง: บางแหล่งนับเฉพาะผู้ได้รับพระยศชั้นสูง ขณะที่บางแหล่งรวมถึงเจ้าจอมและพระสนมที่มีบันทึกชื่อไว้ สุดท้ายแล้วบันทึกราชสำนักให้ภาพที่เป็นทางการและสถาบันมากกว่าความสัมพันธ์แบบครอบครัวสมัยใหม่ ซึ่งเป็นสิ่งที่ผมมองว่าเข้าใจบริบทได้ดีกว่าแค่ยึดตัวเลขเพียงอย่างเดียว

เพลงวงพระราชพิธีและมาร์ชเก่าๆ มักเป็นจุดแรกที่ผมนึกถึงเมื่อพูดถึงแรงบันดาลใจจากราชกาลที่ 5

ผมชอบฟังการเรียบเรียงดนตรีแบบวงเครื่องสายผสมวงทหารที่ยกเอารูปแบบดนตรีตะวันตกซึ่งเข้ามาในสยามสมัยพระองค์ มิวสิกที่ใช้ในพิธีการหรือในงานเฉลิมฉลองราชการหลายชิ้นมีท่วงทำนองแบบมาร์ชและฮอร์นที่เตือนความจำถึงการริเริ่มจัดตั้งวงดุริยางค์สมัยนั้น ผมมองว่าแม้มันจะไม่ใช่มิวสิกวิดีโอป็อปสมัยใหม่ แต่การฟังซ้ำๆ ให้ความรู้สึกเหมือนได้ย้อนกลับไปในบรรยากาศราชสำนักที่เปิดรับวัฒนธรรมตะวันตกและปรับให้เข้ากับบริบทไทย

ในมุมความทรงจำส่วนตัว ผมมักเห็นการนำองค์ประกอบเหล่านี้มาใช้ในการอาร์เรนจ์เพลงถวายหรือเพลงบรรเลงที่ทำเป็นรายการโทรทัศน์หรือมิวสิกวิดีโอเชิงประวัติศาสตร์ การเลือกใช้เครื่องดนตรีและจังหวะช่วยสื่อสารเรื่องราวการเปลี่ยนแปลงและความทันสมัยที่พระราชกรณียกิจของพระองค์ได้จุดประกายไว้ ซึ่งผมคิดว่านั่นคือแรงบันดาลใจสำคัญอย่างหนึ่งที่ยังคงมีอิทธิพลต่อการสร้างงานดนตรีเชิงประวัติศาสตร์จนถึงวันนี้

แปลกแต่จริงที่เรื่องจำนวนพระราชชายาและพระราชมารดาของรัชกาลที่ 5 มักกลายเป็นหัวข้อถกเถียงระหว่างนักประวัติศาสตร์กับคนทั่วไปอยู่เสมอ ผมชอบเล่าเรื่องนี้ให้เพื่อนฟังเพราะมันสะท้อนทั้งการเมือง สังคม และวัฒนธรรมของสยามสมัยนั้นได้ดี

ถ้าวัดแบบเรียบง่ายตามตำแหน่งพระราชินีอย่างเป็นทางการ รัชกาลที่ 5 ทรงมีพระราชินีใหญ่ 3 พระองค์ ได้แก่ 'Queen Sunanda Kumariratana' (พระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์) ผู้ทรงประสบอุบัติเหตุจมน้ำในรัชสมัยหนึ่ง, 'Queen Savang Vadhana' และ 'Queen Saovabha Phongsri' แต่ถ้านับรวมถึงพระราชชายา พระชายาเล็ก และคู่พระราชหัตถ์ซึ่งตรงกับความหมายของ 'ภรรยา' ในบริบทราชสำนัก ผลรวมจะมากขึ้นมาก โดยแหล่งข้อมูลทางประวัติศาสตร์ส่วนใหญ่ให้ตัวเลขอยู่ในช่วงหลายสิบถึงเกือบร้อยคน — ตัวเลขที่มักถูกอ้างคือประมาณ 90 คนขึ้นไปราวๆ นั้น ทั้งนี้เพราะการนับแตกต่างตามเกณฑ์ของแต่ละแหล่ง

ผมมองว่าจริงๆ แล้วคำถามว่า "มีภรรยากี่คน" จึงต้องตอบพร้อมเงื่อนไขว่าเรานับแบบไหน ถ้านับเฉพาะพระราชินีอย่างเป็นทางการ ก็มี 3 พระองค์ แต่ถ้านับรวมพระราชชายาและพระราชธิดาที่ได้รับฐานะเป็นคู่พระราชหัตถ์ จำนวนจะเพิ่มขึ้นมากจนไปถึงตัวเลขที่คนส่วนใหญ่พูดถึง ซึ่งสะท้อนวิถีการแต่งงานและการสร้างความสัมพันธ์ทางการเมืองในราชสำนักสมัยนั้นได้อย่างชัดเจน

ราชสำนักสมัยรัชกาลที่ 5 มีบรรยากาศซับซ้อนกว่าที่หลายคนคิด ผมมองว่าเรื่องจำนวนพระมเหสีและพระสนมของพระองค์เป็นภาพรวมที่ต้องเข้าใจบริบทของสังคมไทยในสมัยนั้นมากกว่าจะตัดสินเป็นตัวเลขเป๊ะ ๆ

รัชกาลที่ 5 ทรงมีพระราชชายา พระราชินี และพระสนมรวมกันเป็น ‘หลายสิบพระองค์’ ซึ่งผลลัพธ์ที่ชัดเจนที่สุดคือพระราชโอรส-พระราชธิดาจำนวนมาก — โดยบันทึกทั่วไปมักระบุว่าพระองค์ทรงมีพระราชบุตรธิดารวมกันกว่าเจ็ดสิบพระองค์ นั่นสะท้อนว่าพระองค์มิใช่มีแค่พระมเหสีองค์เดียว แต่มีหลายพระองค์ที่มีบทบาทต่างกันในราชสำนัก

เมื่อนำมาเปรียบเทียบกับรัชกาลอื่นๆ จะเห็นความต่างชัดเจน เช่น รัชกาลที่ 9 ทรงมีพระราชินีองค์เดียวที่คนคุ้นเคย ส่วนรัชกาลก่อนๆ อย่างรัชกาลที่ 4 ก็มีพระมเหสีหลายพระองค์เช่นกัน แต่รัชกาลที่ 5 โดดเด่นในแง่จำนวนพระราชโอรส-ธิดาและบทบาทของพระชายาในงานราชการและสังคมสมัยใหม่ของพระองค์ นั่นทำให้ภาพรวมของครอบครัวหลวงในรัชกาลนี้ดูใหญ่และมีผลสะเทือนยาวนานต่อความสัมพันธ์ในราชวงศ์และการเมืองภายในด้วย

รัชกาลที่ 6 หรือพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว เป็นช่วงเวลาที่ฉันมักคิดว่าเป็นจุดเปลี่ยนสำคัญระหว่างโลกเก่าและโลกใหม่ของสยาม การขึ้นครองราชย์ในปี 2463 นำมาซึ่งความพยายามปรับปรุงระบบราชการ การศึกษา และการสร้างอัตลักษณ์ชาติที่ชัดเจนขึ้น ฉันมักนึกถึงภาพพระองค์เสด็จฯ ทรงส่งเสริมการศึกษาเป็นลำดับแรกๆ และการก่อตั้ง 'จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย' ในปี 2460s ที่กลายเป็นสัญลักษณ์การศึกษาในระดับสูงของชาติ แม้จะยังมีความไม่สมบูรณ์แบบ แต่การสนับสนุนเรื่องการศึกษาทำให้คนหนุ่มสาวในยุคนั้นได้มีทางเลือกใหม่ทางความคิด

ด้านนโยบายภายนอกเป็นเรื่องที่สะดุดตาอย่างแรง การประกาศสงครามเข้าร่วมกับฝ่ายสัมพันธมิตรในปี 2460s ทำให้สยามมีสถานะทางการทูตที่เปลี่ยนไปและได้เข้าไปมีส่วนร่วมในการประชุมสันติภาพที่ยุโรป ผลลัพธ์สำคัญคือสยามเริ่มเจรจาแก้ไขสนธิสัญญาที่ไม่เท่าเทียมกับชาติตะวันตกได้มากขึ้น ฉันยังจำได้ถึงการเปลี่ยนธงชาติเป็นแบบแถบแดง-ขาว-น้ำเงินที่คุ้นตา ซึ่งสะท้อนความตั้งใจให้ประเทศแสดงตัวตนร่วมสมัยระหว่างประเทศอื่น ๆ

ความเปลี่ยนแปลงทางสังคมก็เด่นชัด เหตุการณ์อย่างการจัดตั้งหน่วยกองอาสาพิเศษบางอย่างเพื่อรวบรวมความจงรักภักดีและสร้างความเป็นชาติ ทำให้ฉันเห็นว่าพระองค์ให้ความสำคัญกับการสร้างความเป็นหนึ่งเดียวของประชาชน ในขณะเดียวกันท่ามกลางความทันสมัยก็มีการทดลองไอเดียใหม่ๆ เช่นโครงการจำลองเมืองเล็ก ๆ ภายในวังเพื่อทดลองรูปแบบการปกครองและกฎเกณฑ์ซึ่งแสดงให้เห็นถึงความพยายามทดลองแบบที่ไม่ตรงตามกรอบเดิม ๆ ทั้งหมดนี้จบลงเมื่อพระองค์เสด็จสวรรคตในปี 2468 ทิ้งไว้ทั้งผลงานและคำถามเกี่ยวกับเส้นทางของชาติที่ฉันมักย้อนกลับมาคิดเสมอ

มองจากสายตาของคนที่หลงใหลในนิยายประวัติศาสตร์ ฉันคิดว่า 'สี่แผ่นดิน' คือผลงานละครโทรทัศน์ที่ให้ภาพรวมยุคสมัยรัชกาลที่ 5 ได้ชัดเจนและมีมิติมากที่สุดเท่าที่ละครจะทำได้

จุดเด่นของเวอร์ชันโทรทัศน์คือการเล่าเรื่องผ่านชีวิตคนธรรมดา ทำให้เห็นผลกระทบของการปฏิรูปและการเปลี่ยนแปลงทางสังคมตั้งแต่มุมของพลเมือง ธงชาติ องค์ประกอบงานพิธี การแต่งกาย และรายละเอียดของบ้านเรือนช่วยสร้างบรรยากาศที่พาผู้ชมเข้าไปสัมผัสวันเวลานั้น ตัวบทไม่พยายามเปลี่ยนรัศมีของกษัตริย์ให้กลายเป็นพระเอกขาวจั๊วะ แต่แทรกมุมมองเรื่องความขัดแย้งทางชนชั้น ความกลัวต่อการเปลี่ยนแปลง และการปรับตัวของครอบครัว ทำให้ภาพรวมของรัชกาลที่ 5 ในละครดูเป็นทั้งนักปฏิรูปและผู้นำที่ต้องต่อรองกับบริบท

แน่นอนว่าละครยังมีข้อจำกัด บางแง่มุมเชิงการทูตหรือรายละเอียดเชิงนโยบายถูกย่อเพื่อให้เรื่องเดินได้ แต่ถ้าต้องการสัมผัสบรรยากาศยุคและเห็นภาพผลกระทบต่อชีวิตคนทั่วไป มากกว่าการอ่านเอกสารแห้ง ๆ 'สี่แผ่นดิน' ให้ความใกล้เคียงและความอบอุ่นแบบที่ดูแล้วหยุดคิดต่อได้

การนับจำนวนภรรยาของรัชกาลที่ 5 มักขึ้นกับนิยามที่ใช้มากกว่าที่คิดไว้ในคำถามทั่วไป ฉันพบว่าเอกสารทางประวัติศาสตร์มักแยกประเภทระหว่าง 'พระมเหสี' ซึ่งเทียบได้กับพระราชินีอย่างเป็นทางการ กับ 'พระสนม' หรือ 'เจ้าจอม' ที่มีตำแหน่งในวังหลวง แต่ไม่ได้มีสิทธิและฐานะเท่าพระมเหสี

ตามบันทึกเก่าของราชสำนักและพงศาวดารหลายฉบับ จะระบุว่าในรัชกาลนี้มีพระมเหสีสำคัญอยู่สามพระองค์ ส่วนพระสนมและพระชายาคนอื่นๆ ที่ถูกบันทึกไว้รวมทั้งหมดแล้วมีจำนวนมาก ซึ่งตัวเลขที่มักถูกอ้างอิงบ่อยที่สุดคือราว 92 พระองค์เมื่อรวมพระมเหสีและพระสนมทุกระดับเข้าไว้ด้วยกัน ความหมายตรงนี้คือรวมตั้งแต่ผู้ที่ได้รับยศอย่างเป็นทางการจนถึงผู้ที่มีสถานะเป็นสนมชั้นล่าง

ผมมองว่าการให้ตัวเลขเดียวแบบเป๊ะ ๆ อาจทำให้เข้าใจผิด เพราะบางแหล่งนับเฉพาะผู้ที่มีบันทึกยศอย่างเป็นทางการ ขณะที่บางแหล่งนับรวมผู้ที่มีความสัมพันธ์ต่อพระมหากษัตริย์แต่ไม่ได้รับยศ การเข้าใจบริบทนี้จะช่วยให้เรารู้ว่าสถิติที่ว่า "92" นั้นเป็นการนับแบบรวมทุกประเภท มากกว่าจะหมายถึงว่าแต่ละคนมีฐานะเหมือนกันในราชสำนัก ซึ่งเป็นเหตุผลที่บางครั้งตัวเลขจึงต่างกันไปตามแหล่งข้อมูล