อาจารย์ถวัลย์

แวบแรกที่ผมเห็นลายเส้นและธีมของอาจารย์ถวัลย์แล้วนึกถึงฉากทะเลและปีศาจในวรรณคดีคลาสสิกไทยอย่าง 'พระอภัยมณี' มากกว่าใคร เพราะองค์ประกอบที่มืดขลับ ผสมกับความเหนือจริงและตัวละครที่ดูทั้งทรมานและยียวน ทำให้ผมเชื่อมต่อภาพกับบทกวีของสุนทรภู่ได้ง่าย ๆ

ในบทความสั้น ๆ ที่เคยอ่านหรือดูการวิเคราะห์ ผมจับได้ว่าการใช้สัญลักษณ์ของท้องทะเล นางเงือก และเสียงเพลงที่ชวนให้หลงใหล เป็นโทนเดียวกับเรื่องเล่าของ 'พระอภัยมณี' ซึ่งไม่ได้แปลว่าอาจารย์คัดลอก แต่เป็นการรับอิทธิพลทางอารมณ์ งานบางชิ้นมีความรู้สึกเหมือนช่วงหนึ่งในบทกวีที่บรรยายความเหงาและความโหยหา นั่นทำให้ผลงานดูมีชั้นเชิงวรรณศิลป์มากขึ้นและมีมิติทางวัฒนธรรมที่ผมชื่นชมจริง ๆ

ชื่อ 'อาจารย์ถวัลย์' สำหรับฉันเป็นเหมือนแหล่งพลังงานภาพที่ไม่มีวันตาย — งานของท่านเข้าไปแตะจังหวะการมองเห็นของคนทำหนังสือไม่ใช่แค่ตรงปก แต่ถึงการจัดหน้ากระดาษ การเลือกฟอนต์ และคอนเซ็ปต์ภาพประกอบที่เล่าเรื่องแบบขาวดำหนักแน่น

ในฐานะคนที่คลุกคลีอยู่กับชั้นหนังสือมานาน ผมมองเห็นร่องรอยของสุนทรียะแบบถวัลย์ในผลงานปกนิยายไทยสมัยใหม่หลายเล่ม: เส้นที่ทรงพลัง การเล่นเงา และความรู้สึกของความโบราณที่ไม่เชย ทำให้หนังสือบางเล่มดูมีมิติทางวัฒนธรรมมากขึ้น ผู้จัดพิมพ์บางรายก็เลือกใช้โทนสีและองค์ประกอบที่สื่อถึงความเป็น 'พื้นบ้านแต่ร่วมสมัย' ซึ่งทำให้เนื้อหาที่เป็นวรรณกรรมพื้นถิ่นหรือเรื่องลึกลับได้รับความสนใจจากผู้อ่านเมืองมากขึ้น

ท้ายสุด งานศิลป์ของท่านไม่ได้จบแค่บนปก — มันส่งต่อแรงบันดาลใจให้บรรณาธิการ นักออกแบบ และนักเขียนกล้าที่จะทดลองรูปเล่าเรื่องแบบใหม่ ๆ และนั่นเป็นผลโดยตรงที่ช่วยขยายขอบเขตของหนังสือไทยให้กล้าคิดนอกกรอบมากขึ้น

บรรยากาศในพิพิธภัณฑ์ที่รวบรวมผลงานของอาจารย์ถวัลย์มักทำให้การหาของที่เป็นลิขสิทธิ์จริงเป็นเรื่องง่ายกว่าแหล่งอื่นๆ

ผมรู้สึกได้ว่าที่ 'บ้านดำ' (Baan Dam) ในจังหวัดเชียงรายเป็นจุดที่ชัดเจนที่สุดสำหรับงานและสินค้าลิขสิทธิ์ของอาจารย์ถวัลย์ ที่นั่นมีทั้งโปสเตอร์ลายพิมพ์ คุณภาพสูง แค็ตตาล็อกนิทรรศการ และของที่ระลึกออกแบบเฉพาะจากงานต้นฉบับ โดยปกติสินค้าที่ขายในร้านของพิพิธภัณฑ์จะได้รับการดูแลเรื่องลิขสิทธิ์และมีแหล่งที่มาชัดเจน ทำให้มั่นใจในคุณภาพและความถูกต้องของงาน

ถ้าต้องการชิ้นที่เป็นลิมิเต็ดหรือพิมพ์แบบมีซีเรียล การมาที่ร้านในพิพิธภัณฑ์เองมักให้ความคุ้มค่า ทั้งยังได้บรรยากาศที่เชื่อมโยงกับผลงานโดยตรง ถ้ามีโอกาสได้ไปเชียงราย ผมมักจะซื้อโปสเตอร์กลับมาหนึ่งชิ้นไว้เตือนใจถึงโทนสีและเส้นสายที่ไม่มีที่ไหนเหมือน

ในความทรงจำของการไปเดินชมนิทรรศการศิลปะ ฉันจำได้ว่ามักเห็นภาพข่าวและคำพูดของอาจารย์ถวัลย์ปรากฏบนป้ายและแค็ตตาล็อก นิทรรศการเปิดตัวเป็นสถานที่หนึ่งที่เขามักให้สัมภาษณ์เกี่ยวกับแรงบันดาลใจจากหนังสือและวรรณคดี หนังสือที่เขาหยิบยกมาพูดบ่อยคือ 'พระไตรปิฎก' ซึ่งเขาเอามาเชื่อมกับภาพลายเส้นและธีมความตาย-การเกิดในงานของเขา

ผมได้ยินมาว่าในงานเปิดนิทรรศการขนาดใหญ่ มักมีช่วงสัมภาษณ์สั้น ๆ ที่เขาเล่าถึงหน้าหนังสือที่เปลี่ยนมุมมองศิลปะของเขา ฉันมักนึกภาพเขาทำท่าเอาจริงเอาจัง ผสมด้วยอารมณ์ขันเล็กน้อย เหมือนคนที่อ่านแล้วนำเอาเรื่องเล่าทางศาสนาและปรัชญามาแปรเป็นรูปทรงบนผืนผ้าใบ เหตุการณ์แบบนี้ทำให้ความสัมพันธ์ระหว่างหนังสือกับงานศิลป์ดูเป็นเรื่องใกล้ตัวมากขึ้นและน่าจดจำ

คลิปของ 'ธรณ์ ธํารงนาวาสวั์' บนแพลตฟอร์มวิดีโอยาวทำให้ผมอยากลงไปดูทะเลจริงๆ มากกว่าที่เคย

ผมมักเริ่มต้นด้วยการเปิดช่อง 'YouTube' แล้วพิมพ์ชื่อ 'ธรณ์ ธํารงนาวาสวั์' เพื่อหาเนื้อหายาวๆ ที่มีทั้งการบรรยายเชิงวิชาการและสารคดีสั้นๆ ที่ตีแผ่ปัญหาทะเลอย่างละเอียด ช่องแบบนี้เหมาะกับคนชอบฟังคำอธิบายเชิงลึกและดูภาพประกอบชัดๆ

เคล็ดลับที่ผมทำคือกดติดตามและเปิดสัญญาณแจ้งเตือน เพราะเมื่อมีวิดีโอสารคดีใหม่หรือไลฟ์พูดคุยเกี่ยวกับปะการังและการจัดการชายฝั่งก็จะได้ไม่พลาด ผมยังชอบกดดูเพลย์ลิสต์ย้อนหลังเมื่ออยากทบทวนหัวข้อเดิมๆ แล้วเก็บคลิปที่ชอบไว้เป็นรายการโปรด จบแล้วรู้สึกได้ความรู้เต็มกระเป๋าและมีแรงฮึดไปทำอะไรดีๆ ให้ทะเลบ้าง

ชื่อ 'อาจารย์โต้ง' ฟังแล้วให้ความรู้สึกใกล้ชิดแบบคนท้องถิ่นมากกว่าชื่อเวทีที่ตั้งใจทำการตลาด ผมชอบคิดว่าแหล่งที่มาของชื่อมีหลายชั้น ทั้งจากนิสัย การถูกขนานนามในช่วงวัยเด็ก ไปจนถึงการหยิบยืมภาพลักษณ์จากใครบางคนที่เราเคารพ

เมื่อลองไล่ดูในความทรงจำของวงการ มีแนวทางที่เห็นชัดคือชื่อเล่นไทยมักเกิดจากคำพูดติดปากหรือคาแรกเตอร์เด่น เช่น คนที่พูดตรง เขาอาจถูกเพื่อนเรียกว่า 'โต้ง' จนติดปากและกลายเป็นบรรทัดฐานส่วนตัวของบุคคลนั้น ฉันเชื่อว่าบางครั้งชื่อแบบนี้เกิดจากการรวมกันของลักษณะนิสัยและเรื่องเล็กๆ ในชีวิตประจำวันที่ทำให้คนอื่นจดจำได้ง่าย

สุดท้าย แรงบันดาลใจอาจมาจากครู ผู้ใหญ่ หรือศิษย์ที่ยกย่อง แล้วเอาชื่อนั้นมาเป็นตราตั้งให้สมกับบทบาท การที่ชื่อสั้นและจับใจแบบนี้ทำให้มันเหมาะกับการเป็นตัวแทนทางความคิดหรือสไตล์การสอนของ 'อาจารย์โต้ง' มากกว่าชื่อยาวแบบเป็นทางการ ผมจึงมองว่ามันคือชื่อที่เติบโตมาพร้อมกับผู้คนรอบตัว ไม่ใช่แค่แท็กที่ถูกตั้งขึ้นมาโดยไม่มีเส้นใยความทรงจำ

บอกเลยว่าฉันไม่เคยเห็นผลงานของอาจารย์ถวัลย์ถูกดัดแปลงเป็นอนิเมะหรือซีรีส์โทรทัศน์ในแบบที่คนทั่วไปเข้าใจกัน แต่เรื่องนี้กลับน่าสนใจจนอยากคุยยาว ๆ เพราะงานของท่านมันมีเอกลักษณ์ชนิดที่ยากจะย่อยให้เป็นพล็อตยาว ๆ แบบซีรีส์เชิงพาณิชย์

ภาพจิตรกรรมที่รวมความดิบ เถื่อน และความงามเชิงพุทธ-ลัทธิพื้นบ้าน มักถูกนำเสนอในนิทรรศการ งานพิมพ์ และหนังสือภาพมากกว่าได้กลายเป็นละครหรือแอนิเมชัน นักจัดนิทรรศการและนักเขียนมักชวนคนดูเข้ามาใกล้งานจริง เพื่อสัมผัสลายเส้นและเนื้อสีที่หนาแน่น ซึ่งประสบการณ์แบบนั้นยากจะถ่ายทอดลงจอทีวีแบบเรียบ ๆ

เมื่อคิดแบบแฟนที่ชอบทั้งภาพและเรื่องเล่า ผมคิดว่าการดัดแปลงที่เหมาะกับงานของท่านน่าจะเป็นสารคดีสั้น งานอินสตอลเลชันแบบมีแอนิเมชันสั้น ๆ หรือโปรเจกต์ศิลปะผสมสื่อมากกว่าจะเป็นซีรีส์เชิงเนื้อเรื่องยาว ๆ — นั่นแหละคือความเป็นไปได้ที่ฉันมองเห็นและชอบจินตนาการอยู่บ่อย ๆ

โลกศิลป์ไทยเงียบลงในวันที่อาจารย์ถวัลย์จากไป แต่สิ่งที่ชัดเจนในความทรงจำของฉันคือการได้เห็นผลงานของท่านในนิทรรศการเดี่ยวครั้งสุดท้ายซึ่งจัดขึ้นในปี พ.ศ. 2557 (ค.ศ. 2014) ก่อนที่ท่านจะจากไปไม่นาน งานชิ้นต่าง ๆ ยังคงมีพลังดิบและความขัดแย้งในตัวเองเหมือนเดิม—ภาพดำขาว เส้นคม และธีมเกี่ยวกับวัฒนธรรมท้องถิ่นกับความตายที่สะท้อนใจคนดู ฉันยืนมองภาพเหล่านั้นด้วยความรู้สึกหลากหลาย ระหว่างความประทับใจและความคิดถึง ทำให้เข้าใจว่าท่านยังคงพูดกับเราแม้จะเงียบไปแล้วก็ตาม ความทรงจำในวันนั้นไม่ได้เป็นแค่การเห็นภาพเท่านั้น แต่ยังเป็นการสัมผัสบรรยากาศของผู้ชม ความตั้งใจในการจัดวาง และความเคารพที่คนรอบข้างมีต่อผลงาน ครอบครัวและผู้ดูแลมรดกศิลป์ของอาจารย์จัดแสดงอย่างเรียบง่ายแต่เข้มข้น ทำให้ผลงานมีพื้นที่ให้ผู้ชมได้คิดและตั้งคำถามกับความหมายของภาพ งานบางชิ้นที่เคยเป็นประเด็นถกเถียงกลับกลายเป็นหัวใจของการแลกเปลี่ยนทางความคิดในนิทรรศการนั้น หลังจากงานนั้นมีนิทรรศการรำลึกและการจัดแสดงผลงานของท่านอีกหลายครั้งทั้งในและต่างประเทศ แต่น้ำหนักทางอารมณ์สำหรับฉันยังตกอยู่ที่นิทรรศการปี 2557 เพราะเป็นการบอกลาที่ใกล้ชิดและจริงจัง ที่นั่นผลงานไม่เพียงเป็นวัตถุจัดแสดง แต่กลายเป็นการสนทนาสุดท้ายระหว่างศิลปินกับสังคม และนั่นคือเหตุผลที่ภาพและบรรยากาศของนิทรรศการครั้งสุดท้ายของท่านยังคงค้างอยู่ในใจฉันจนทุกวันนี้

สิ่งที่ดึงผมเข้าหางานของถวัลย์คือความเข้มข้นของดำที่เล่าเรื่องได้มากกว่าคำพูดเดียว

สิ่งแรกที่อยากแนะนำให้เริ่มสะสมคือภาพพิมพ์ชุดเล็กและสเก็ตช์บนกระดาษ งานพิมพ์หลายชิ้นออกมาเป็นลิมิเต็ดเอดิชั่น ราคายังจับต้องได้เมื่อเทียบกับผลงานจิตรกรรมขนาดใหญ่ และยังสะท้อนเทคนิคเส้นแบบดั้งเดิมของเขาได้ชัดเจน การมีภาพพิมพ์สักชิ้นจะช่วยให้เข้าใจพลังงานของเส้น ดรออิ้ง และคอนทราสต์ที่เป็นเอกลักษณ์ของศิลปินโดยไม่ต้องลงทุนสูง

ของชิ้นต่อมาที่ผมมองว่าเหมาะสำหรับการเริ่มต้นคืองานไม้แกะหรือประติมากรรมขนาดเล็กจากคอลเลกชันส่วนตัว งานสามมิติเล็กๆ เหล่านี้มักมีความเป็นเอกลักษณ์และมิติทางเนื้อสัมผัส ต่างจากภาพวาดที่ให้ความรู้สึกของการมองจากระยะไกล การได้ถือหรือวางชิ้นงานเล็กๆ บนชั้นหนังสือช่วยให้เชื่อมโยงกับโลกทัศน์ของศิลปินได้ใกล้ชิดขึ้น อีกทั้งงานจำพวกนี้มักเห็นได้น้อย จึงมีมูลค่าในเชิงสะสม

สุดท้ายควรเก็บงานที่สะท้อนธีมซ้ำของเขา แต่ไม่เน้นชื่อเรื่องใหญ่ เช่นภาพพระพุทธรูปที่ตีความใหม่ ภาพสัตว์ในแนวตะวันออกผสมตะวันตก หรือสเก็ตช์ภูมิทัศน์จาก 'บ้านดำ' สิ่งเหล่านี้ให้คอนเท็กซ์ทางศิลปะและวัฒนธรรมที่ชัดเจน และเมื่อเวลาผ่านไปจะเป็นชุดที่เล่าเรื่องชีวิตและการค้นคว้าของศิลปินได้ดี อย่าลืมคำนึงถึงสภาพชิ้นงาน หลักฐานการครอบครอง และเอกสารรับรองความแท้ เพราะสิ่งเหล่านี้ช่วยรักษามูลค่าในระยะยาว งานของ 'ถวัลย์ ดัชนี' มีพลังที่จะทำให้ห้องธรรมดากลายเป็นพื้นที่ที่เต็มไปด้วยเรื่องเล่า — เริ่มจากชิ้นเล็กๆ แล้วค่อยขยายคอลเลกชันไปเรื่อยๆ จะได้ทั้งความสุขและความภูมิใจในการเป็นเจ้าของ

บอกเลยว่าถ้าจะเริ่มกับงานของ 'อาจารย์ถวัลย์' ผมมักแนะนำให้เปิดด้วย 'เรื่องสั้นชุดแรก' ที่รวบรวมงานสั้นหลากแนวไว้ด้วยกัน

ผมชอบเวอร์ชันรวมเล่มนี้เพราะมันเป็นประตูเข้าสู่จินตนาการของอาจารย์ได้เร็วที่สุด — แต่ละเรื่องเปิดมุมมองใหม่ ทั้งโทนขมขื่น ตลกร้าย และภาพประกอบที่มีพลัง ทำให้รู้สึกว่าได้ทดลองรสชาติผลงานก่อนจะจุ่มลึกลงไปในงานยาว นอกจากนี้ความสั้นของแต่ละตอนทำให้ไม่ต้องลงทุนเวลายาวมาก หากชอบเรื่องไหนก็กลับไปไล่ต่อได้ง่าย

การอ่านแบบรวบเล่มยังช่วยให้เห็นพัฒนาการสไตล์การเขียนและธีมที่วนกลับซ้ำ ๆ ซึ่งเป็นสิ่งที่ผมชอบสังเกตเวลาอยากเข้าใจศิลปินคนหนึ่งจริง ๆ ถ้าได้อ่านเล่มนี้ก่อน จะรู้สึกว่าเมื่อเจอผลงานยาวหรือทดลองอื่น ๆ จะเข้าใจรากของความคิดมากขึ้น และยังมีความสนุกในการค้นหา 'งานโปรด' ที่อาจทำให้ตกหลุมรักศิลปินคนนี้จริง ๆ