ทัมเบลิน่า ฉบับภาษาไทย แปลโดยใคร?

มีเวอร์ชันหนึ่งของ 'ทัมเบลิน่า' ที่ผมชอบเรียกว่าเวอร์ชันบรรยายเดี่ยวแบบอบอุ่น เพราะนิทานสั้นๆ อย่างนี้ต้องการจังหวะและน้ำเสียงที่ทำให้ภาพเล็กๆ ในหัวชัดขึ้น ไม่ใช่เสียงเร็วหรือเกินจริง แต่เป็นเสียงที่รู้จักเล่าให้เด็กฟังก่อนนอน—ช้า เท น้ำเสียงอ่อนโยน และเว้นช่องว่างให้จินตนาการได้ทำงาน ฉากที่ทัมเบลิน่าโผล่ออกมาจากเมล็ดดอกไม้หรือฉากที่นกน้อยพาเธอบินไปหาโลกกว้างเมื่อฟังเวอร์ชันนี้แล้วผมเห็นภาพได้ทันที นักบรรยายที่ดีจะเล่นกับความต่างของตัวละครได้ เช่น โทนเสียงของคางคกที่หยาบกร้านกับเสียงของนกที่ใสและเบา การเลือกคำแปลก็สำคัญมาก ถ้าการแปลยังรักษาความเรียบง่ายและความละมุนของต้นฉบับไว้ได้ จะทำให้นิทานยังคงเสน่ห์ดั้งเดิมไว้ได้อย่างดี ผมค่อนข้างให้ความสำคัญกับคุณภาพการอัดเสียงและการมาสเตอร์ด้วย หากมีพื้นหลังดนตรีเล็กน้อยที่ไม่แย่งบทสนทนา จะช่วยเพิ่มอารมณ์โดยไม่ทำให้เด็กวอกแวก เวอร์ชันที่มีการตัดตอนยาวหรือเพิ่มบทพูดใหม่ๆ มากเกินไปมักทำให้ความบริสุทธิ์ของนิทานหายไป แต่เวอร์ชันที่ยังคงโครงเรื่องเดิม มีการเว้นจังหวะและเปลี่ยนน้ำเสียงให้ตัวละครต่างๆ ดูมีชีวิต จะทำให้การฟังสนุกและอบอวลด้วยความอ่อนโยน สุดท้ายนี้ถาจะเลือกว่าเวอร์ชันไหนดีที่สุด ผมมักเลือกเวอร์ชันที่ทำให้ผมหยุดแล้วยิ้มได้เมื่อถึงบรรทัดสุดท้าย เพราะนิทานชิ้นเล็กๆ อย่าง 'ทัมเบลิน่า' ต้องให้ความรู้สึกว่าโลกทั้งใบยังคงอ่อนโยนพอให้เชื่อในปาฏิหาริย์เล็กๆ ได้

ชื่อ 'ชันเดอเเลน' ฟังดูคุ้นจนต้องคิดตามเลย — นามนี้โดยมากชาวอ่านจะหมายถึงแรมซีย์ แชนด์เลอร์ (Raymond Chandler) นักเขียนนิยายสืบสวนแบบฮาร์ดบอยล์ดที่ให้กำเนิดนักสืบเอกชนชื่อดัง 'Philip Marlowe' ฉากและสำเนียงงานของเขาเข้มข้นและมีอารมณ์ที่เฉียบคม นิยายยอดนิยมอย่าง 'The Big Sleep' และ 'The Long Goodbye' เป็นตัวอย่างชัดเจนของสไตล์นี้ ผมอ่านฉบับแปลไทยมาบ้างแล้ว และพบว่ามีการแปลหลายฉบับในท้องตลาด บางเล่มแปลแบบรักษาน้ำเสียงฮาร์ดบอยล์ไว้ดี บางฉบับก็เน้นความลื่นไหลภาษาไทยมากกว่า โดยรวมสามารถหาได้ทั้งฉบับกระดาษและอีบุ๊ก ถ้าอยากเริ่มอ่านแนะนำให้มองหาคำโปรยที่บอกว่าเป็นฉบับแปลที่รักษาสำนวนหรือมีคำนำเชิงวิเคราะห์ จะช่วยให้ได้อรรถรสมากขึ้น

พอพูดถึง 'เบลด' เล่ม 4 ในฉบับแปลไทย ผมมองว่าทางที่เร็วและปลอดภัยที่สุดคือมองหาจากร้านหนังสือที่มีสต็อกมังงะและไลท์โนเวลเยอะ ๆ เช่น Kinokuniya, SE-ED, B2S หรือร้านออนไลน์ของสำนักพิมพ์ต่าง ๆ เพราะเล่มแปลอย่างเป็นทางการมักจะวางขายที่ช่องทางเหล่านี้ จากประสบการณ์ส่วนตัว ฉันมักจะเช็กหน้าปกและหน้าสิทธิ์ลิขสิทธิ์ (copyright page) เพื่อดูชื่อผู้แปล — ชื่อแปลจะถูกพิมพ์ชัดเจนตรงส่วนที่เขียนว่า 'แปลโดย' หรือในคอลัมน์ข้อมูลหนังสือที่แสดงชื่อผู้แปล, บรรณาธิการ และสำนักพิมพ์ ถ้าเป็นหนังสือที่มีลิขสิทธิ์ถูกต้องจะมีข้อมูลสำนักพิมพ์ชัดเจน ทำให้มั่นใจได้ว่าเป็นฉบับแปลไทยแบบถูกต้องและมีเครดิตผู้แปลครบ อีกมุมหนึ่งที่ควรนึกถึงคือร้านหนังสืออิสระหรือชุมชนคนสะสมหนังสือเก่า: บางครั้งเล่มที่หมดพิมพ์แล้วจะหาได้จากร้านมือสองหรือกลุ่มแลกเปลี่ยนหนังสือใน Facebook/Discord ซึ่งถ้าพบฉบับเก่าให้ดูสำนักพิมพ์และปีพิมพ์ตรงปกหน้า จะเจอชื่อผู้แปลอยู่ตรงนั้นด้วย สุดท้ายแล้วการซื้อจากร้านที่ไว้ใจได้จะช่วยให้ได้ผู้แปลที่มีเครดิตและงานแปลคุณภาพมากกว่าได้เล่มจากแหล่งไม่ชัดเจน ซึ่งเป็นเรื่องสำคัญสำหรับการสนับสนุนผู้แปลและสำนักพิมพ์ที่นำผลงานเข้าสู่ภาษาไทย

แอบยิ้มตอนนึกถึงปกฉบับภาษาไทยของ 'บาคุมัง' ที่เคยถืออยู่ในมือ — ฉบับลิขสิทธิ์ไทยถูกวางตลาดโดยสำนักพิมพ์สยามอินเตอร์คอมิกส์ ซึ่งเป็นผู้จัดพิมพ์ที่คนอ่านมังงะรุ่นผมคุ้นเคยกันดี และปกฉบับไทยมักจะระบุว่าแปลโดยทีมแปลของสำนักพิมพ์เดียวกัน เราอ่านเวอร์ชันไทยของ 'บาคุมัง' ตั้งแต่เล่มแรกจนถึงเล่มที่ออกในไทย ตอนนั้นสังเกตได้ว่าโทนภาษาถูกปรับให้เข้ากับผู้อ่านไทยมากขึ้น เช่นคำพูดของตัวละครสองคนที่ทำงานเป็นทีมเขียนมังงะจะมีจังหวะตลกจีบกันและมีศัพท์วงการที่ทีมแปลถ่ายทอดให้เข้าใจง่าย ข้อดีคือคนที่ไม่ค่อยเก่งญี่ปุ่นก็ยังสนุกได้เต็มที่ แต่ก็มีบางช่วงที่สำนวนต้นฉบับเน้นอารมณ์ละเมียดละเอียดถูกย่อให้กระชับขึ้น ผู้เขียนรู้สึกว่าแปลเป็นไทยทำได้ดีในแง่การสื่อสารและการเรียงหน้ากระดาษให้เหมาะสมกับตลาดเมืองไทย โดยรวมแล้วฉบับไทยทำหน้าที่เชื่อมคนไทยกับโลกเบื้องหลังการสร้างมังงะได้ดี หากใครอยากสะสมควรลองหาเล่มที่มีคอลัมน์ท้ายเล่มหรือบันทึกของผู้แปล เพราะมักให้เบื้องหลังการตัดสินใจแปลบางอย่าง ซึ่งเป็นมุมมองที่ทำให้เราเห็นความตั้งใจของทีมแปลมากขึ้น

เราเคยเห็นชื่อ 'ชลาลัย' โผล่ในหลายบริบทต่างๆ จนทำให้เรารู้สึกว่าชื่อเดียวกันอาจหมายถึงผลงานคนละชิ้นได้หลายแบบ บ่อยครั้งที่คำว่า 'ชลาลัย' ถูกใช้อย่างเป็นสัญลักษณ์เกี่ยวกับทะเล คลื่น หรือความไหลรินของอารมณ์ ดังนั้นเมื่อมีคนถามว่าใครเป็นผู้เขียน บ่อยครั้งคำตอบคือขึ้นกับว่าเขาหมายถึงชิ้นงานไหน — อาจเป็นบทกวีสั้นๆ เพลงพื้นบ้าน บทประพันธ์สั้น หรือแม้แต่ชื่อหนังสือเล่มเล็กของนักเขียนอิสระ ในมุมมองของคนอ่านที่ติดตามทั้งงานวรรณกรรมและเพลงพื้นบ้าน ผมมักเจอว่ามีผลงานภาษาไทยมากกว่าหนึ่งชิ้นที่ใช้ชื่อนี้ ดังนั้นถ้าชิ้นงานนั้นเป็นงานประพันธ์ต้นฉบับภาษาไทย ก็ย่อมมีฉบับภาษาไทยโดยตรง ส่วนถ้าเป็นชิ้นงานจากต่างประเทศที่แปลมาขึ้นชื่อเป็น 'ชลาลัย' ก็จะมีฉบับภาษาไทยเฉพาะฉบับแปลเท่านั้น การแยกแยะระหว่างงานเหล่านี้จึงต้องดูบริบทของชื่อ เช่น ปีที่ตีพิมพ์ หรืองานประเภทเพลง/นิยาย/บทกวีก่อน แต่โดยรวมแล้วชื่อ 'ชลาลัย' ไม่ได้ผูกขาดกับนักเขียนคนเดียวอย่างชัดเจน ทำให้การตอบแบบตรงไปตรงมาแบบเดียวสำหรับทุกคนอาจทำไม่ได้ ถ้าเป้าหมายคือค้นหาผู้เขียนที่ชัดเจนจริงๆ วิธีที่ชัดเจนคือสังเกตปกหนังสือหรือเมตาดาต้าในหน้าปกว่ามีชื่อผู้แต่ง คนพิมพ์ หรือ ISBN ระบุไว้ เพราะนั่นจะระบุได้แน่นอนว่าผลงานชิ้นนั้นเป็นของใครและมีฉบับภาษาไทยหรือไม่ ส่วนมุมมองส่วนตัวก็คือชื่อแบบนี้มักดึงความคิดถึงและภาพทะเลมาได้เสมอ ทำให้เจอชิ้นงานที่มีอารมณ์ใกล้เคียงกันหลายชิ้นเลย

ตั้งแต่เห็นปกแรกของ 'โอ อา นา' วางอยู่บนชั้นหนังสือ ฉันก็รู้ว่าฉบับภาษาไทยถูกจัดพิมพ์โดยสำนักพิมพ์บงกช — ชื่อที่คุ้นเคยสำหรับคนชอบมังงะแนวรักโรแมนซ์และชีวิตประจำวัน ฉันซื้อเล่มนั้นเพราะชอบงานเส้นที่ละเอียดและโทนเรื่องที่ดูอบอุ่น การแปลภาษาไทยอ่านลื่นและยังรักษาอารมณ์ต้นฉบับได้ดี เล่มฟอร์แมตเป็นกระดาษกึ่งมันกึ่งด้าน ให้ความรู้สึกเหมือนเก็บสะสมได้ดีเหมือนมังงะวางแผงทั่วไปที่เจอในร้านใหญ่ๆ การมีโลโก้สำนักพิมพ์บงกชที่ปกด้านหลังยืนยันว่าเป็นลิขสิทธิ์ไทยอย่างเป็นทางการ ถ้าใครกำลังมองหาฉบับภาษาไทยของ 'โอ อา นา' ลองเช็กร้านหนังสือหรือร้านออนไลน์ที่ขายมังงะลิขสิทธิ์ของบงกชได้เลย เพราะฉบับพิมพ์ของพวกเขามักจะมีคุณภาพและจัดหน้ามาน่าอ่าน เป็นความรู้สึกส่วนตัวที่ชอบดูว่ามังงะที่รักถูกแปลและเรียบเรียงมาอย่างไรในภาษาไทย

ชื่อ 'นพลักษณ์ 9' ทำให้ฉันนึกถึงชุดความรู้เกี่ยวกับนพลักษณ์ (Enneagram) ที่มีการแปลออกมาเป็นไทยหลายเวอร์ชั่น ซึ่งบ่อยครั้งคำว่า 'นพลักษณ์' ถูกใช้เป็นชื่อรวมๆ ให้กับหนังสือหลายเล่มที่อธิบายเก้าลักษณะบุคลิกภาพ ดังนั้นการจะตอบว่า "แปลโดยใคร" ต้องขึ้นกับฉบับที่คุณถืออยู่จริงๆ ในฐานะคนที่สะสมหนังสือแนวนี้ ฉันมักจะเจอชื่อผู้แปลที่ต่างกันตามสำนักพิมพ์และต้นฉบับ เช่น บางเล่มที่เป็นการแปลจากหนังสือเชิงทฤษฎีลึกๆ กับบางเล่มที่แปลจากหนังสือเชิงไกด์บุ๊กสั้นๆ ชื่อผู้แปลมักจะปรากฏชัดบนปกหรือในหน้าสิทธิ์ (copyright page) ของหนังสือ ถ้าคุณมีเล่มจริงให้พลิกไปหน้าหลักจะเห็นข้อมูลผู้แปลและสำนักพิมพ์อย่างชัดเจน โดยสรุป ฉันคิดว่าคำตอบสั้นๆ คือไม่มีชื่อผู้แปลเดียวที่ใช้กับทุกเล่ม 'นพลักษณ์ 9' อาจเป็นปกชื่อไทยของหนังสือหลายเล่มที่มาจากต้นฉบับต่างกัน ถ้าอยากให้ช่วยระบุชื่อผู้แปลจากปกหรือภาพหน้าข้อมูลของเล่มที่คุณมี ฉันสามารถอ่านสัญญาณบนปกและบอกได้ว่าเล่มนั้นมาจากต้นฉบับหรือผู้แปลแนวไหน — แต่โดยส่วนตัวฉันมักเลือกฉบับที่มีคำนำอธิบายการเลือกคำแปล เพราะมันช่วยให้เข้าใจบริบทได้ดีขึ้น

แวบแรกที่ได้ยินชื่อ 'หุบเขาเทวดา' ทำให้ตัวเองอยากค้นหาต้นฉบับและฉบับแปลไทยทันที ความจริงคือผมไม่เคยเจอฉบับภาษาไทยที่ได้รับการตีพิมพ์อย่างเป็นทางการภายใต้ชื่อนั้นเลย หนังสือหรือมังงะบางเรื่องมักถูกแปลแล้วตั้งชื่อต่างออกไป ทำให้การตามหาชื่อไทยเดิมยุ่งยากมาก การที่งานต่างประเทศจะเข้ามาตีพิมพ์ในไทยขึ้นกับการซื้อสิทธิ์จากสำนักพิมพ์ที่มีทั้งรายใหญ่และรายย่อย เช่นสำนักพิมพ์ที่ชอบนำหนังสือต่างชาติคุณภาพเข้ามาจะมีการประกาศลิขสิทธิ์อย่างเป็นทางการ หากไม่มีประกาศแบบนั้น โอกาสสูงที่จะยังไม่มีการแปลหรือมีเพียงงานแปลโดยแฟนคลับเผยแพร่บนอินเทอร์เน็ต มุมมองส่วนตัว ผมมองว่าเรื่องชื่อพาหลงได้ง่าย ดังนั้นถ้าใครอยากตามจริงๆ ให้ลองค้นด้วยชื่อผู้แต่งต้นฉบับหรือชื่อภาษาอังกฤษควบคู่ไปด้วย เพราะบางสำนักพิมพ์ตั้งชื่อไทยใหม่จนแทบไม่เชื่อสายตา อย่างไรก็ตามถ้ามองในแง่ดี งานที่ชอบมักมีโอกาสถูกนำมาพิจารณาตีพิมพ์ถ้ามีฐานแฟนคลับพอสมควร และผมชอบคิดภาพว่าถ้า 'หุบเขาเทวดา' ได้รับการแปล จะมีคนอ่านแล้วตั้งกลุ่มคุยอย่างคึกคักแน่นอน

ชื่อที่มักจะเห็นบนหน้าปกฉบับภาษาไทยของ 'นวลนาง' คือ อาทิตยา กุลพงศ์ — นี่คือชื่อผู้แปลที่ผมคุ้นตาจากฉบับที่วางขายตามร้านหนังสือทั่วไป ผมชอบสังเกตงานแปลเพราะบอกเล่ารสนิยมและวิธีมองของคนแปลได้ชัดเจน ในฉบับนี้ภาษาที่แปลออกมาโค้งมนและให้ความอ่อนโยน คล้ายกับงานแปลของ 'เจ้าชายน้อย' ที่เคยอ่านในวัยเด็ก ทำให้ผมรู้สึกว่านี่เป็นการนำเสนอที่ตั้งใจรักษาอารมณ์เดิมของต้นฉบับโดยไม่ยัดคำยากเกินจำเป็น บางครั้งงานแปลไม่ได้เป็นแค่การแปลคำแต่เป็นการถ่ายทอดจังหวะและโทนเสียง ในมุมมองของผม อาทิตยา กุลพงศ์ ทำหน้าที่นี้ได้ดี ฉบับที่ผมมีจึงอ่านลื่นและคงความอบอุ่นของเรื่องเอาไว้ได้อย่างน่าพอใจ

มาลงลึกกันหน่อยเกี่ยวกับฉบับแปลไทยของ 'สวรรค์ประทานพร' เล่ม 2: ชื่อผู้แปลมักจะระบุชัดเจนบนหน้าลิขสิทธิ์หรือปกหลังของหนังสือ ซึ่งเป็นจุดแรกที่ฉันจะมองทุกครั้งเมื่อหยิบเล่มแปลมาอ่าน แง่มุมที่ฉันให้ความสำคัญคือสำนวนและความสอดคล้องข้ามเล่ม ถ้าสำนวนในเล่มสองยังรักษาโทนเดียวกับเล่มแรก แปลว่าเป็นงานของผู้แปลเดิมหรือทีมเดิม ซึ่งมักจะมีการเซ็นชื่อตามหน้าลิขสิทธิ์ การรู้ชื่อผู้แปลทำให้ฉันชื่นชมผลงานมากขึ้น เพราะการถ่ายทอดอารมณ์และความหมายจากต้นฉบับจีนเป็นไทยไม่ใช่เรื่องง่ายเลย ท้ายบทความสั้น ๆ นี้ ฉันก็คิดว่าการได้รู้ชื่อผู้แปลช่วยให้เราติดตามงานที่ชอบต่อได้ง่ายขึ้น และยังเป็นการให้เครดิตกับคนที่ทำให้เรื่องราวดี ๆ มาถึงมือเราอย่างราบรื่น