มุขควายมีต้นกำเนิดมาจากที่ไหนและใครสร้าง?

ตลกแบบ 'มุขควาย' ผมมองมันเป็นสัตว์ประหลาดน่ารักของวัฒนธรรมการล้อเลียนที่เติบโตจากความไม่ตั้งใจและความร่วมมือของคนธรรมดา

ฉันเริ่มสนใจเรื่องนี้ตั้งแต่เห็นมุขสั้นๆ ที่แชร์กันทาง SMS และเว็บบอร์ดในยุคเริ่มต้นของอินเทอร์เน็ตเมืองไทย มุขเหล่านั้นมักเป็นมุกที่ตั้งใจทำให้โง่หรือพลาดคำ เช่น การเล่นคำผิดจนกลายเป็นฮาไปทั้งห้องแชท พูดให้เข้าใจง่ายคือมันไม่ใช่มุกที่ต้องคม หรือมีเทคนิคพิเศษ แต่มันเป็นมุกที่เรียบง่าย ดักจับความอึดอัดปลีกย่อยในชีวิตประจำวัน แล้วเปลี่ยนมันให้กลายเป็นเสียงหัวเราะที่ปลอดภัย คนเล่าไม่จำเป็นต้องเป็นตลกมืออาชีพ จึงไม่มี 'ผู้สร้าง' เดี่ยวชัดเจน มันเกิดจากการสะสม มาจากบล็อกส่วนตัว เว็บบอร์ดอย่าง Pantip หรือแม้แต่การส่งต่อในกลุ่มเพื่อน ทำให้รูปแบบมุกมันวิ่งไปทั่วก่อนจะถูกนำไปต่อยอดโดยพิธีกรรายการตลกหรือยูทูบเบอร์ในภายหลัง

ฉันชอบสังเกตว่าเหตุผลที่มุขพวกนี้ติดในสังคมไทยเพราะมันเปิดพื้นที่ให้คนได้เล่นกับความโง่ได้โดยไม่ถูกตัดสิน คนฟังรู้ทันทีว่าคำขำนี้เกิดจากเจตนาให้โง่ งานตลกเชิงสังคมบางครั้งต้องชนะด้วยความคลุมเครือ แต่มุขควายกลับใช้ความตรงไปตรงมาของความไร้เดียงสาในการยั่วให้หัวเราะ นอกจากนี้ความง่ายในการต่อยอด—ใครได้ยินก็สามารถดัดแปลงและส่งต่อได้ทันที—ทำให้มันเป็นไวรัลก่อนจะมีคำว่าไวรัลเสียอีก

โดยส่วนตัวฉันคิดว่าการยอมรับมุขแบบนี้บอกอะไรหลายอย่างเกี่ยวกับรสนิยมทางอารมณ์ของสังคม เราจะเห็นมุกแบบนี้โผล่ในแคปชันโซเชียล, ในสติกเกอร์ไลน์ที่ทำให้หน้าตัวละครดูงง หรือแม้แต่ในรายการตลกเวทีเล็กๆ ที่นักเล่าเรื่องไม่กลัวจะดูไร้เหตุผล มันไม่จำเป็นต้องมีผู้สร้างเดียวอย่างที่งานศิลปะบางชิ้นมี แต่มันมีผู้เล่าเป็นล้าน ๆ คนที่ผลักดันให้อยู่รอด และนั่นทำให้ 'มุขควาย' น่ารักอย่างที่มันเป็น — โง่แบบมีที่มาที่ไปและยังทำให้คนรอบข้างขำได้อยู่เสมอ

มุมมองอีกแบบคือมองว่าต้นกำเนิดของ 'มุขควาย' สืบเนื่องจากมุกตลกพื้นบ้านและการแสดงล้อเลียนในชุมชนชนบทมากกว่าจะเกิดจากอินเทอร์เน็ตเพียงอย่างเดียว

ฉันเติบโตในชุมชนที่คนชอบเล่าเรื่องขำขันหน้าร้านขายของชำ หลายมุกที่คนเรียกว่ามุขควายในปัจจุบันมีร่องรอยของมุกพื้นบ้านเหล่านี้ เช่น การพลาดคำ การเล่นสำเนียงท้องถิ่น หรือการแกล้งโง่เพื่อให้ผู้ฟังคลายเครียด เมื่อสื่อสมัยใหม่ เช่น วิทยุท้องถิ่น รายการตลกบนทีวี หรือกลุ่มนักแสดงอาชีพเห็นว่าผู้คนชอบรูปแบบนี้ พวกเขาก็หยิบไปใช้ ปรับเป็นสคริปต์ที่ยาวขึ้นหรือใส่มุขซ้ำจนกลายเป็นสไตล์เฉพาะตัว ตัวอย่างเช่นฉากสั้นในรายการตลกที่ตัวละครแกล้งพูดไม่เข้าท่าแล้วคนดูหัวเราะตาม ก็เป็นการต่อยอดจากมุกพื้นบ้านอีกทอดหนึ่ง

การเห็นว่ามุขชนิดนี้โยงกับการล้อเล่นแบบท้องถิ่นช่วยให้ฉันเข้าใจว่าทำไมมันมีความอบอุ่นและไม่เครียด มันไม่จำเป็นต้องมีผู้สร้างที่เป็นคนเดียว แต่เป็นการสืบทอดจากปากต่อปาก เปลี่ยนรูปแบบไปตามยุคสมัย จากคำเล่าหน้าเตาไฟสู่สเตตัสสั้น ๆ ในโซเชียล จบด้วยความคิดว่าบางมุกที่ดูโง่กลับมีคุณค่าเชิงสังคม เพราะมันเชื่อมคนให้หัวเราะด้วยกันได้ โดยไม่ต้องฉลาดทุกคำพูด