หนังสือเมฆสีรุ้งฉบับพิมพ์ครั้งแรกออกเมื่อไหร่?

หน้าปกเล่มนั้นยังติดตาอยู่ในความทรงจำแม้เวลาจะผ่านไปหลายปีแล้ว ฉันซื้อ 'เล่ห์รักยาใจ' ในรูปแบบปกกระดาษฉบับแรกที่วางขายตามร้านหนังสือท้องถิ่น และเอกสารบนหน้าปกระบุปีที่พิมพ์ครั้งแรกเป็นปี พ.ศ. 2555 (ค.ศ. 2012) ซึ่งเป็นข้อมูลที่ฉันยึดไว้เมื่อต้องเล่าให้เพื่อนฟัง คนที่ชอบเปรียบเทียบมักบอกว่าการเปิดตัวของหนังสือเล่มนี้ให้ความรู้สึกคล้ายกับตอนที่ 'บุพเพสันนิวาส' เริ่มได้รับความนิยม แต่อีกด้านหนึ่งรายละเอียดเช่นวันเดือนที่แน่นอนมักไม่ได้ลงชัดบนปกต้นฉบับ ทำให้การยืนยันวันสุดท้ายต้องอาศัยฉลากของสำนักพิมพ์หรือเอกสารประกอบฉบับเก่า ๆ ความทรงจำส่วนตัวเมื่อเห็นแถบราคาและคำนำเวอร์ชันแรกย้ำว่าเล่มนี้ถูกวางตลาดในช่วงต้นทศวรรษ 2010 และก็ยังคงมีกลิ่นอายการพิมพ์แบบหนังสือทั่วไปในยุคนั้น การเก็บรักษาเล่มแรกไว้สักเล่มเป็นเรื่องคุ้มค่า เพราะปกกับไทโปกราฟีบอกเล่าเรื่องราวของยุคสมัยตามแบบฉบับของวรรณกรรมรักไทยในช่วงนั้น

นานแล้วที่ฉันหลงไปกับโทนสีและโครงเรื่องของ 'เมฆสีรุ้ง' จนต้องตามหาชื่อคนที่สร้างสรรค์โลกทั้งใบขึ้นมา — ชื่อที่มักจะถูกกล่าวถึงเป็นหลักคือมุกดาว ลำพูน ผู้เป็นผู้แต่งที่ได้รับเครดิตว่าเป็นผู้วางรากฐานของจักรวาลนี้ ในมุมมองของฉัน มุกดาวไม่ใช่แค่ผู้เขียนบทบรรยาย แต่เป็นคนที่ถักทอรายละเอียดเล็ก ๆ น้อย ๆ ให้ชีวิตกับเมืองลอยฟ้า ต่างจากนิยายแฟนตาซีทั่วไป เธอให้ความสำคัญกับระบบนิเวศทางอารมณ์ของตัวละคร และการกำหนดกฎธรรมชาติของโลก เช่น เมฆที่เปลี่ยนสีตามความทรงจำและเพลงที่ใช้สื่อสารกับพืช ซึ่งทั้งหมดนี้กลายเป็นลายเซ็นของเธอ นักอ่านหลายคนพูดถึงฉากตลาดบนเมฆที่ฉีกออกจากความเป็นจริงเชิงกายภาพ แต่กลับเติมเต็มความจริงเชิงอารมณ์ได้อย่างยอดเยี่ยม ฉากนั้นแสดงให้เห็นว่าสิ่งที่มุกดาวตั้งใจสร้างคือโลกที่ตอบสนองต่อความคิดและความทรงจำของผู้อยู่อาศัย เมื่อมองแบบแฟนตาซีเชิงลึก ฉันคิดว่าชื่อของมุกดาวเท่ากับการยกย่องงาน worldbuilding ที่ละเอียดอ่อน ประเด็นเล็ก ๆ อย่างการตั้งกฎว่าทำไมสีของเมฆจึงเปลี่ยน หรือการวางชุมชนชาวเรือเมฆไว้ริมจักรวาล ทั้งหมดบ่งชี้ว่าเธอเป็นสถาปนิกของความเชื่อมโยงเหล่านั้น และนั่นคือเหตุผลที่เวลาพูดถึงผู้ที่สร้างโลกของ 'เมฆสีรุ้ง' ฉันมักจะเอ่ยชื่อเธอก่อนเสมอ — รู้สึกเหมือนโลกนั้นยังหายใจได้อยู่ในมือของเธอ

ชื่อนี้เรียงคำแบบสั้น ๆ จนทำให้ฉันต้องตีความก่อนตอบอย่างจริงจัง ชื่อตามที่ให้มาคือ 'บ้าน คุณ นาย ชาย น้ำ' ซึ่งถ้ามองตามตัวอักษรมันดูเหมือนเป็นคำแยกหลายคำมากกว่าจะเป็นชื่อหนังสือฉบับเดียว ฉันมักเจอกรณีแบบนี้เวลาที่ชื่อหนังสือถูกคั่นด้วยช่องว่างผิดตำแหน่งหรือมีการเว้นวรรคจากการถ่ายเทข้อมูลจากระบบเก่า ๆ ในความทรงจำของฉันไม่มีบันทึกที่ตรงกับชื่อนี้แบบเป๊ะ ๆ ในชุดข้อมูลนิยมหรือลิสต์คลาสสิกที่ฉันคุ้น แต่ก็มีความเป็นไปได้สองทางที่น่าสนใจ: อาจเป็นชื่อเต็มของงานที่ถูกย่อหรือแยกคำออกมา เช่น ชื่อจริงอาจเป็น 'บ้านของนายชาย' หรือเป็นชื่อยาวแยกด้วยคำสรรพนามและคำนามหลายคำจนดูแปลก หรืออีกทางคือเป็นชุดคำที่ผู้ถามพิมพ์มาแยกคำผิด ทำให้หาแหล่งอ้างอิงยาก ในมุมมองของคนที่ชอบตามหาหนังสือเก่า ฉันคิดว่าทางที่ไวที่สุดในการยืนยันวันพิมพ์ครั้งแรกคือการระบุรูปแบบชื่อจริง (รวมคำเชื่อมหรือไม่) หรือหาเลข ISBN ของฉบับนั้น เพราะหลายเล่มที่มีชื่อใกล้เคียงกัน แต่คนละการเว้นวรรค จะมีประวัติการพิมพ์ต่างกันอย่างชัดเจน ตัวอย่างเช่น หนังสืออย่าง 'บ้านของพ่อ' กับ 'บ้าน พ่อ' อาจดูคล้ายแต่เป็นคนละงานได้ ฉันชอบการค้นชื่อที่คลุมเครือแบบนี้เพราะมันทำให้คิดถึงการไขปริศนา—บางทีชื่อที่ถูกต้องอาจอยู่ในบรรทัดเดียวที่ถูกเว้นวรรคผิด และเมื่อเจอฉบับแรกของงานที่คนถามหมายถึง วันพิมพ์แรกนั้นมักจะบอกอะไรได้เยอะทั้งบริบทสังคมและเจตนาของผู้เขียน ซึ่งเป็นสิ่งที่ทำให้การตามหามีรสชาติไม่ซ้ำใคร

ชื่อ 'สะพานสายรุ้ง' ถูกใช้เรียกผลงานหลายประเภท ดังนั้นคำตอบแบบตรงไปตรงมาหนึ่งข้อคือ: ไม่มีผู้แต่งเดียวที่ชัดเจนสำหรับชื่อเล่มนี้เสมอไป โดยที่สิ่งที่คนไทยมักเจอบ่อยสุดคือบทกวีเกี่ยวกับการจากลาสัตว์เลี้ยงที่รู้จักกันในภาษาอังกฤษว่า 'Rainbow Bridge' ซึ่งไม่มีการยืนยันผู้แต่งแน่นอนและเริ่มแพร่หลายผ่านการคัดลอกและแลกเปลี่ยนกันทางจดหมายและอินเทอร์เน็ตตั้งแต่ปลายศตวรรษที่ 20 ถึงทศวรรษ 1990 ฉันเติบโตมากับการอ่านบทกวีที่เรียกว่า 'สะพานสายรุ้ง' เวอร์ชันต่างๆ ซึ่งแต่ละฉบับมักจะใส่เครดิตไม่เหมือนกัน บางฉบับบอกว่าเป็นคำกลอนจากชาวสแกนดิเนเวีย บางฉบับก็ไม่ระบุชื่อผู้แต่งเลย ถ้าคุณกำลังมองหาข้อมูลของฉบับใดฉบับหนึ่งจริงๆ จุดเริ่มต้นที่ดีที่สุดคือการดูข้อมูลบนปกหรือหน้าจดทะเบียนพิมพ์ แต่โดยรวมแล้วชื่อเดียวกันนี้มักเชื่อมโยงกับบทกวีที่ไม่มีผู้แต่งยืนยันและเผยแพร่ในวงกว้างตั้งแต่ปลายศตวรรษที่ผ่านมา

เคยสงสัยไหมว่าหนังสือบางเล่มที่เราเห็นอยู่บนชั้นหนังสือมีที่มาที่ไปอย่างไร เรื่องของ 'เพชรพระอุมา' เล่ม 1 ตามบันทึกที่น่าเชื่อถือฉบับหนึ่งออกตีพิมพ์ครั้งแรกเมื่อปี พ.ศ. 2528 (ค.ศ. 1985) ซึ่งเป็นช่วงที่งานวรรณกรรมแนวพล็อตซับซ้อนและการตีพิมพ์นิยายแนวกว้างกำลังเฟื่องฟูในวงการหนังสือไทย เสน่ห์ของเล่มแรกนั้นอยู่ที่การวางโครงเรื่องและการแนะนำตัวละครหลักได้อย่างแน่นหนา ทำให้ผู้อ่านยุคนั้นจดจำตัวละครและบรรยากาศได้แม้เวลาจะผ่านมานาน ความน่าสนใจคือการออกครั้งแรกนั้นมักมีรายละเอียดบางอย่างที่ต่างจากพิมพ์ซ้ำที่ออกตามมา เช่น ปกต้นฉบับที่มักออกแบบเรียบง่ายกว่า ข้อความคำนำที่บางครั้งจะมีถ้อยคำจากบรรณาธิการหรือผู้เขียนที่ไม่ถูกย้ายมาตีพิมพ์ซ้ำ หรือบางครั้งมีบทเสริมที่ตัดออกในการพิมพ์ครั้งต่อมา ทำให้สำเนาพิมพ์ครั้งแรกมีคุณค่าทางสะสมสำหรับคนรักหนังสือ ถ้ามองผ่านมุมของคนที่ชอบเก็บหนังสือ เห็นลายมือพิมพ์เก่า ๆ และองค์ประกอบทางกายภาพของหนังสือจะรู้สึกได้ถึงยุคสมัยของงานพิมพ์นั้น ๆ ซึ่งฉันเองมักจะตื่นเต้นทุกครั้งที่เจอสำเนาต้นฉบับแบบนี้ แนวทางการตีความงานในเล่ม 1 ก็มีการวิวัฒนาการไปตามยุคสมัย ผู้อ่านรุ่นหลังมักเห็นชั้นเชิงซ้อนของตัวละครและธีมที่ซ่อนไว้ในบทสนทนา ขณะที่ผู้อ่านยุคแรกอาจให้ความสำคัญกับความลุ้นระทึกของพล็อตมากกว่า การอ่านซ้ำในบริบทปัจจุบันจึงเปิดมุมมองใหม่ ๆ ให้กับงานชิ้นนี้ และช่วยให้เข้าใจว่าทำไมหนังสือถึงยืนหยัดอยู่ในความทรงจำของนักอ่าน นอกจากนี้ฉบับพิมพ์ครั้งแรกบางครั้งยังมีคำผิดหรือการเรียบเรียงที่ในพิมพ์ซ้ำถูกแก้ไขไปแล้ว ซึ่งทำให้สำเนาแรกมีร่องรอยประวัติศาสตร์ที่น่าสนใจ สุดท้ายสำหรับใครที่หลงใหลในกลิ่นหมึกเก่าและเรื่องราวเบื้องหลังการตีพิมพ์ การได้ถือสำเนาพิมพ์ครั้งแรกของ 'เพชรพระอุมา' เล่ม 1 เป็นเหมือนการถือชิ้นส่วนหนึ่งของประวัติศาสตร์การอ่านของไทย มันทำให้ฉันนึกถึงค่าของเรื่องเล่าและความเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นผ่านการตีความของคนแต่ละยุค ซึ่งเป็นสิ่งที่ยังคงทำให้การตามเก็บหนังสือเก่ามีเสน่ห์สำหรับฉันเสมอ

โลกใน 'เมฆสีรุ้ง' ถูกทอขึ้นจากความละเอียดอ่อนของความทรงจำและความฝัน จังหวะเรื่องราวเน้นไปที่การเติบโตของตัวละครหลักซึ่งต้องเผชิญกับการเปลี่ยนผ่านทั้งในเรื่องความสัมพันธ์และตัวตน ฉันรู้สึกว่าผู้แต่งเล่นกับเส้นแบ่งระหว่างความจริงและภาพลวงเหมือนไอหมอกที่เปลี่ยนสีได้ ทำให้เรื่องราวมีทั้งความอ่อนหวานและความขมปนกันไป ในมุมของฉัน ฉากสำคัญมักเป็นช่วงที่ตัวละครต้องตัดสินใจปล่อยอดีตหรือยอมรับบางสิ่งที่แปลกใหม่ เรื่องไม่ได้มุ่งไปที่ความขัดแย้งใหญ่โตแบบประโลมโลก แต่เลือกจะขยายรายละเอียดเชิงอารมณ์ เช่น การสื่อสารที่ขาดหาย การเก็บความลับจากคนใกล้ตัว และการค้นพบตัวเองผ่านการเดินทางเล็ก ๆ ซึ่งอ่านแล้วนึกถึงความละเอียดแบบใน 'Your Name' ที่ใช้ความทรงจำเป็นกุญแจเชื่อมคนสองคน ทั้งนี้ 'เมฆสีรุ้ง' ให้ความสำคัญกับการเปลี่ยนแปลงภายในมากกว่าฉากแอ็กชัน ฉันชอบการใส่องค์ประกอบแฟนตาซีแบบค่อยเป็นค่อยไป ที่ไม่ยื้อให้ทุกอย่างเป็นปาฏิหาริย์ทันที แต่ค่อย ๆ เผยแสงสีให้ผู้อ่านค่อย ๆ รู้สึก ผสมกับบรรยากาศแบบนิยายเยาว์วัย เรื่องราวจบลงแบบเปิดทางให้ผู้อ่านคิดต่อ มากกว่าจะปิดประตูทุกอย่าง ทำให้รู้สึกอบอุ่นและยังค้างคาอยู่ในหัวไปอีกนาน

ตั้งแต่ครั้งแรกที่ได้ยินชื่อ 'พลนิกรกิมหงวน' ผมรู้สึกว่ามันเป็นชิ้นงานที่มีประวัติการเผยแพร่ค่อนข้างซับซ้อนและถูกเล่าต่อกันหลายทาง ข้อมูลสาธารณะเกี่ยวกับวันและสำนักพิมพ์ฉบับพิมพ์ครั้งแรกของ 'พลนิกรกิมหงวน' มีความไม่แน่นอนอยู่บ้าง แหล่งต่าง ๆ มักพูดถึงการเผยแพร่แบบตอน ๆ ในหนังสือพิมพ์หรือนิตยสารก่อนจะถูกรวมเล่มเป็นหนังสือในภายหลัง ซึ่งเป็นเส้นทางการตีพิมพ์ที่พบบ่อยกับงานวรรณกรรมไทยเก่าหลายเรื่อง ผมมองว่าสิ่งที่สำคัญกว่าปีพิมพ์เฉพาะคือบริบทการเขียน—โทนเสียดสี สังคม และตัวละครที่ทำให้เรื่องยังถูกพูดถึงจนถึงปัจจุบัน ในฐานะคนที่ชอบขุดคุ้ยประวัติของงานวรรณกรรม ผมมักชอบเปรียบเทียบกรณีของ 'พลนิกรกิมหงวน' กับผลงานคลาสสิกอื่น ๆ ที่มักถูกตีพิมพ์แบบสลับกันระหว่างตีพิมพ์เป็นตอนและรวมเล่ม เช่นการเผยแพร่ผลงานของนักเขียนทศวรรษก่อน ๆ — นั่นช่วยให้เข้าใจว่าทำไมข้อมูลเกี่ยวกับวันพิมพ์ครั้งแรกและผู้พิมพ์อาจไม่ตรงกันระหว่างแหล่งต่าง ๆ ในที่สุด เรื่องราวและอิทธิพลของงานต่างหากที่ยังคงอยู่ในความทรงจำของผู้อ่านมากกว่าป้ายวันที่บนปกหนังสือ

สมัยหนึ่งในห้องสมุดมหาวิทยาลัย ผมเคยนั่งนิ่ง ๆ อ่านบันทึกหน้าปกสีเรียบ ๆ ที่ทำให้รู้สึกว่ามีเรื่องใหญ่ซ่อนอยู่ข้างใน การพบเจอ 'The Golden Notebook' ครั้งแรกทำให้โลกทัศน์การอ่านของผมเปลี่ยนไป—เป็นการอ่านที่ชวนให้ตั้งคำถามกับรูปแบบการเล่าเรื่องและความเป็นตัวตนของผู้หญิงในยุคสมัยนั้น ต้นฉบับภาษาอังกฤษของหนังสือที่รู้จักกันในชื่อไทยว่า 'หน้าทอง' (ซึ่งแท้จริงคือ 'The Golden Notebook') ออกพิมพ์ครั้งแรกในปี ค.ศ. 1962 โดยสำนักพิมพ์ Michael Joseph ในสหราชอาณาจักร นี่ไม่ใช่แค่ตัวเลขของปี แต่เป็นช่วงเวลาที่วรรณกรรมโลกเริ่มทลายกรอบเก่า ๆ และเปิดทางให้เสียงของผู้หญิงและการทดลองเชิงรูปแบบได้รับการยอมรับ หนังสือเล่มนี้โดดเด่นเพราะแบ่งสลับบันทึกหลายฉบับภายในหน้าเดียว ทำให้ผู้อ่านต้องคอยประกอบชิ้นส่วนความจริงเข้าด้วยกันเอง ในการอ่านครั้งนั้น ผมคิดถึงงานวรรณกรรมยุโรปสมัยเดียวกันอย่าง 'Mrs Dalloway' ที่ใช้มุมมองภายในจิตใจตัวละครเพื่อขยายความหมาย แต่ 'The Golden Notebook' กลับเดินไปอีกทางด้วยการประกอบเรื่องจากชิ้นส่วนหลายชิ้น รู้สึกเหมือนได้เห็นทั้งความร้าวฉานและการต่อสู้ด้านอัตลักษณ์ที่ไม่ยอมถูกย่อยสลาย แม้ว่าในไทยฉบับแปลและฉบับพิมพ์ซ้ำจะตามมาในเวลาหลัง ๆ แต่วันแรกที่หนังสือฉบับภาษาอังกฤษขึ้นปกและวางขายในปี 1962 นั้นคือจุดเริ่มที่ทำให้ผมติดตามประวัติศาสตร์การอ่านของงานชิ้นนี้มาจนถึงทุกวันนี้

แปลกใจอยู่เหมือนกันที่ชื่อ 'ดอกระฆังแก้ว' นำเสนอเป็นคำถามสั้นๆ แต่กลับไม่ได้ข้อมูลชัดเจนในความทรงจำของฉันเกี่ยวกับการตีพิมพ์แบบเป็นทางการ หลายครั้งที่เจอชื่อนี้ในบทสนทนาออนไลน์ของกลุ่มคนอ่าน แต่ส่วนใหญ่จะเป็นการพูดถึงงานเล็กๆ หรือผลงานที่เผยแพร่แบบอิสระ ไม่ได้บันทึกในฐานข้อมูลสำนักพิมพ์หลัก ๆ ดังนั้นจึงไม่อาจระบุได้แน่ชัดว่าผู้แต่งคือใครและตีพิมพ์เมื่อไรในรูปแบบที่เป็นหนังสือเล่มมาตรฐาน ในมุมมองของคนที่ค่อย ๆ ติดตามงานวรรณกรรมหลากหลายสำนัก ผมมักคิดว่าเรื่องแบบนี้มีโอกาสเป็นงานแปลชื่อเรื่องผิดเพี้ยน หรือเป็นชื่องานเขียนสั้นที่ลงตามแพลตฟอร์มออนไลน์มากกว่าการตีพิมพ์ครั้งแรกแบบหน้าปกตามร้านหนังสือใหญ่ ๆ ซึ่งถ้าใครอยากทราบแบบชัวร์จริง ๆ การดูรายละเอียดจากปกฉบับที่เจอหรือข้อมูล ISBN จะช่วยยืนยันได้ แต่โดยส่วนตัวแล้วฉันยังเก็บความสงสัยไว้เป็นเรื่องสนุก ๆ ของการตามหาแหล่งข้อมูลนอกกระแส

ชื่อผู้แต่งของ 'ต้นพยัคฆ์หมอก' คือ กฤษณา อโศกสิน และหนังสือเล่มนี้เผยแพร่ครั้งแรกในปี พ.ศ. 2541 (ค.ศ. 1998) ซึ่งยังคงถูกพูดถึงในวงผู้อ่านไทยมาจนถึงวันนี้。 ผมจดจำความรู้สึกตอนอ่านหน้าแรกได้ชัดเจน เพราะสำนวนของกฤษณาโอบอุ้มบรรยากาศได้หนาแน่นเหมือนม่านหมอกที่ค่อย ๆ เผยรูปทรงของพยัคฆ์ เรื่องราวไม่ได้แค่เล่าเหตุการณ์ แต่ถักทอภาพชีวิตและภูมิปัญญาท้องถิ่นเข้าด้วยกัน จึงทำให้เล่มนี้ต่างจากนิยายร่วมสมัยหลายเล่มที่เน้นพลอตมากกว่าภาษา ผมชอบการวางโทนที่ทำให้ฉากกลางป่าหรือชนบทมีน้ำหนักทางอารมณ์ ถึงจะเป็นงานที่ตีพิมพ์เมื่อหลายสิบปีก่อน แต่การจัดวางตัวละครกับสถานที่ยังอ่านได้สดใหม่สำหรับผู้อ่านยุคนี้ และเป็นหนึ่งในหนังสือที่ผมมักหยิบมาเล่าให้เพื่อนฟังถ้าอยากแนะนำงานเขียนไทยที่ครบทั้งบรรยากาศและเนื้อหา