Ano Ang Tema Ng Dekada '70?

Tila may kakaibang alon ng nostalgia na nag-aangat sa mga tema mula dekada '70 na tila pera ang halaga ngayon. Isa sa mga pangunahing tema ay ang pagninilay-nilay tungkol sa pagkakapantay-pantay at karapatang pantao, na lumutang nang malakas noong dekada '70 sa panahon ng mga kilusan para sa mga karapatan ng kababaihan at mga African American. Sa mga akdang nakabase sa mga isyung ito, madalas mong makikita ang mga karakter na grappling sa kanilang sariling pagkakakilanlan at ang kanilang lugar sa isang mundo na madalas ay puno ng diskriminasyon at kawalan ng katarungan. Ang ganitong mga tema ay tiyak na umaantig sa mga bagong henerasyon, na nagsisiangkla sa mga modernong paggalaw gaya ng Black Lives Matter at Me Too, na patuloy na sumasalamin sa mga pakikibaka na lumitaw sa nakaraan ngunit hindi pa rin nalalampasan. Isang magandang halimbawa ng pagkakaangkop ng mga tema mula dekada '70 sa kasalukuyan ay ang mga proyekto tulad ng 'Stranger Things,' na nagtatampok ng mga elemento ng retro pop culture kasabay ng mga mensahe tungkol sa pagkakaibigan, pagkakaroon ng tiwala sa sarili, at ang malalim na pagkakaugnay ng mga tao sa isa't isa. Mayaman ito sa takot at pagkabalisa ng panahon, na kung saan ay nagpapakita rin nang kaunting takot patungkol sa nuclear threat at social paranoia ng panahon iyon. At ang mga paksang ito, kung mahuhusay na maipapaabot sa bagong henerasyon, ay nakakapagbigay ng makabuluhang pagkakataon sa mga manunulat at artista ngayon na suriin ang mga problema natin sa lipunan mula sa mas malalim na pananaw. Para sa akin, ang katotohanang ang mga tema mula sa dekada '70 ay muling nabubuhay ay palatandaan na ang sining at kultura ay patuloy na kumikilos bilang isang repleksyon ng ating lipunan. Nakakatuwang isiping gaano kadalas ang mga tao mula sa ibang panahon ay bumabalik sa mga dating problema at patuloy na nag-aalok ng mga bagong solusyon sa mga hamon ng ating kasalukuyang buhay.

Nakakaantig ang kwento ng 'Dekada ’70' ni Lualhati Bautista! Sumisid ito sa buhay ng pamilya Bartolome sa gitna ng Martial Law—isang middle-class na pamilyang nadamay sa unos ng diktadura. Si Amanda, ang ina at bida, ang sentro ng naratibo habang pinagmamasdan niya ang pagbabago ng kanyang limang anak at asawa, na iba’t iba ang reaksyon sa kalupitan ng rehimen. Dito ko unang naunawaan kung gaano kahirap maging babae at ina sa panahong walang kalayaan. Ang ganda ng paglalarawan sa paglaki ng mga anak: mula sa pagkabata hanggang sa pagkahumaling sa aktibismo o pagtakas sa bansa. Yung eksena kay Jules na nagbuwis ng buhay? Umiiyak ako tuwing naaalala ko! Pero higit sa politika, kwento ito ng pagmamahal na napipilitan lumaban. Yung pagbabago ni Amanda mula sa tahimik na maybahay patungong mulat na kritiko ng gobyerno—parang metamorphosis ng paru-paro! Sinasabi ng nobela: kahit ordinaryong tao, kapag napuno na, kayang mag-alsa.

Matalim ang mga kuwentong dumating sa akin tungkol sa panahon na sinasabing 'Dekada ’70' — at hindi lang galing sa nobela ni Lualhati Bautista, kundi mula sa maraming orihinal na mapagkukunan na bumuo ng kaligirang pangkasaysayan nito. Una, malaki ang ginamit na bakas ng mga pahayagan, radyo at telebisyon noong huling bahagi ng 1960s hanggang dekada 1970: ang mga ulat tungkol sa 'First Quarter Storm' (1970), ang 'Plaza Miranda' bombing (1971), at ang sunod-sunod na tensiyon bago ipinatupad ang Proclamation No. 1081 na nagdeklara ng martial law noong 1972. Ang mga archival copy ng mga pahayagan at mga recording ng balita noon ang madalas kong binabalikan para maramdaman ang pulso ng araw-araw na takbo ng lipunan. Pangalawa, malaki rin ang kontribusyon ng mga unang-kamay na testimonya — memoirs, mga liham, at panayam sa mga aktibista, manggagawa, magsasaka, pari, at mga pamilya na naapektuhan. Basahin mo ang mga dokumento mula sa 'Task Force Detainees of the Philippines' at mga ulat ng 'Amnesty International' para makita ang sistematikong paglabag sa karapatang pantao. May mga disenyo rin ng pananaliksik na hango sa declassified US diplomatic cables at opisyal na dokumento na naglalarawan kung paano tinitingnan ng ibang bansa ang mga kaganapan sa Pilipinas. Hindi rin mawawala ang sining at literatura bilang salamin: ang mismong nobela na 'Dekada ’70' at ang pelikulang bersyon nito ay naglalagay ng personal at pambahay na perspektibo, kaya napakahalaga ng kombinasyon ng unang-kamay na kuwento, pahayagan, opisyal na papeles, at akademikong pagsisiyasat para mabuo ang makapal at masalimuot na kaligirang pangkasaysayan na ramdam ng mambabasa.

Isang dekada na puno ng pagsabog ng kulay at damdamin, ang 1970s ay nagbigay sa atin ng mga pelikulang tunay na nagbukas ng isip at puso. Isa sa mga pinakasikat na pelikula ng panahon na ito ay ang 'The Godfather', na patuloy na itinuturing na isa sa pinakamagandang pelikula sa kasaysayan. Sa kwento ng pamilya Corleone na pinangunahan ni Don Vito Corleone, pinalutang nito ang tema ng pamilya, kapangyarihan, at moral na dilemmas. Ang mga performances nina Marlon Brando at Al Pacino ay talagang tumatak. Kapag tumingin ka sa mahuhusay na eksena nila, parang nadarama mong bahagi ka ng kanilang mundo, na puno ng panganib at pagsubok. Saka narito ang 'One Flew Over the Cuckoo's Nest', na nagbibigay ng mas using pananaw sa mga isyu tungkol sa mental health at ang sistema ng psychiatric hospitals. Ang pag-arte ni Jack Nicholson bilang si Randle McMurphy ay nakabibighani, at ang laban niya para sa kalayaan kahit nasa ilalim ng matinding kontrol ay labis na nakakaapekto. Sa bawat eksena, nadarama mo ang kanyang laban, na nag-iiwan sa iyo ng pagninilay-nilay sa mga isyu ng pagkakulong at kalayaan. Huwag kalimutan ang 'Star Wars', na hindi lamang Pinasukan ang sci-fi genre kundi revolutionized din ang paraan ng paggawa ng pelikula. Ang mga iconic na tauhan tulad nina Luke Skywalker at Princess Leia, hinayaan tayong tumawid mula sa Earth patungo sa isang galaxy far, far away! Ang mga espesyal na epekto at kwentong puno ng pakikipagsapalaran ay tila nagbigay ng bagong buhay sa cinematography at sining ng storytelling. Ang mga pelikulang ito at marami pang iba ay tunay na nagbigay kulay sa dekadang ito, at hanggang ngayon, patuloy silang nagbibigay inspirasyon sa mga manlilikha at manonood. Sa kabuuan, tila ang dekada '70 ay isang makulay na tapestry ng sining at pagkatao, at sa bawat pelikula, may dala itong mensahe na mahirap kalimutan.

Kahit kailan, hindi ko maisip na ang dekada 70 ay parang isang makulay na palette na patuloy na binabansagan ang ating kasalukuyang kultura. Ang mga kalakaran, sama-samang kilusan, at malikhaing pagsabog na naganap noong panahong iyon ay tila nagbigay-buhay sa mga aspeto ng ating modernong pamumuhay. Halimbawa, ang music scene noon, sa ilalim ng impluwensya ng rock at disco, ay nagdulot ng mga pagbabago sa musika na patuloy na nararamdaman hanggang ngayon. Ang mga artist tulad nina David Bowie at Madonna ay nagpasimula ng mga eksperimentasyon na hindi lang nakaimpluwensya sa musika kundi pati na rin sa fashion. Ang kanilang mga panlikhang halos mas malaya at nagpapahayag ay nagbigay daan sa mas modernong pananaw kung paano natin dapat ipahayag ang ating sarili sa pamamagitan ng sining. Sa pagkakaroon ng malawak na pagkilos para sa mga karapatang sibil, lalo na sa mga isyu ng lahi at kasarian, ang mga ideyal na nabuo noong dekada 70 ay patuloy na umusbong sa mga diskurso ngayon. Nakaibigan ko ang isang kasamahan sa komunidad na aktibista at sabik siyang ipagpatuloy ang laban na tinahak ng kanyang mga ninuno. Ang pagiging bahagi ng mga kilusang ito ay nagbigay-diin sa halaga ng pagbabago at mga pagsisikap na muling ipakita ang makabuluhang siglo sa ating kasalukuyang sitwasyon, mula sa mga demonstrasyon hanggang sa mga platform sa social media. Bilang isang kabataan na humuhubog sa mga ideyal sa kasalukuyang kultura, damang-dama ko ang epekto ng dekada 70 sa ating mga pag-uugali at pananaw. Sinasalamin ito ng mga palabas sa telebisyon ngayon at mga pelikula na madalas nag-uugnay sa mga tema ng pagkakapantay-pantay at pagkakaiba-iba, miminsan ay muling binubuhay ang mga diskurso na lumitaw mismo noong dekada 70. Ang pagbibigay-pansin sa mga suliranin tulad ng gender identity at mga karapatang pantao ay tila isang patuloy na laban na ginagawa ng mga tao mula sa iba't ibang henerasyon. Kaya naman, ang dekada 70 ay hindi lang isang nakaraang panahon, kundi isang nabigyang-diin na bahagi ng ating mga pakikibaka at kaalaman sa ngayon.

Sa nakalipas na dekada, ang mga libro mula sa 1970s ay muling nakinang, tila ba ang mga ito ay isang panahon ng lalo pang pag-usbong ng iba't ibang uri ng literatura. Isang magandang halimbawa ay ang 'Gravity's Rainbow' ni Thomas Pynchon, na nakakabighani sa kabaliwan at kabuluhan ng buhay sa paligid ng World War II. Ang kanyang kompliko at masalimuot na pagsasalaysay ay umuugong sa mga kaisipan ng mga mambabasa, tila nagbibigay ng panibagong pang-unawa sa konteksto ng mga digmaan at teknolohiya. Isa pa, ang 'Interview with the Vampire' ni Anne Rice ay lumabas noong dekada '70, at ito naman ay nagbukas ng pintuan sa bagong anyo ng panitikan sa pamamagitan ng pagsasama ng elemento ng horror sa romanticism. Si Rice ay nagbigay-diin sa kaakit-akit na kalikasan ng mga bampira, kaya naman ang mga tao ay nahumaling sa kanyang estilo at karakter na si Louis. At huwag kalimutan ang 'The Dispossessed' ni Ursula K. Le Guin, isang sa mga pilosopikal na sci-fi na akda na tinatalakay ang mga ideolohiya at lipunan. Ito ay isang matibay na pahayag tungkol sa anarchist na pananaw at ang pagkakahawak ng tao sa kanilang sariling kalayaan at mga pagkukulang. Ang akdang ito ay hindi lamang nakakaengganyo pagkaraan ng mga dekada, kundi patuloy na itinuturing na mahalaga sa mga iskolar at tagahanga ng genre. Ang mga libro mula sa dekadang ito ay nagbigay-diin sa kahalagahan ng pag-iisip sa panitikan at ang kakayahan nitong dumaan sa iba't ibang linya ng kultura at kasaysayan, maikling sabi, nagbibigay itong lakas sa ating kaisipan at lumilipad na imahinasyon. Sabik akong makita kung paano ang mga akdang ito ay magpapausbong ng usapan sa mga bagong henerasyon at kung paano sila magiging inspirasyon sa hinaharap. Talagang napakahalaga ng mga akdang ito sa pag-unawa hindi lamang sa nakaraan kundi pati na rin sa ating kasalukuyan.

Unang-una, ang dekada 70 ay puno ng mga makasaysayang pangyayari na nagbukas ng bagong yugto sa mundo. Sa mga taong ito, sabik na sabik ang mga tao na ipaglaban ang kanilang mga pananaw at karapatan. Sa Amerika, narito ang mga kaganapan tulad ng pagtapos ng digmaang Viet Nam noong 1975 na nagdulot ng malalim na pagsasalamin sa mga isyu ng kapayapaan at pagkakaisa. Tila baga'y isang simbulo ng pagnanais na lumayo mula sa mga labanang walang katuturan. Nakita din ang malawakang mga protesta at kilusang civil rights na naglalayong itaguyod ang pagkakapantay-pantay at laban sa diskriminasyon, lalo na sa mga minority groups. Ang pag-usbong ng mga panibagong ideolohiya at pagkilos ay lumutang ang mga boses ng mga bata, mula sa pag-aaktibong kabataan hanggang sa mga makabago at mapanlikhang pamamaraan ng pagpapahayag ng kanilang saloobin. Huwag din nating kalimutan ang makasaysayang pangyayari sa ekonomiya at politika sa buong mundo. Noong 1973, naganap ang oil crisis na nagdulot ng malawakang pagtaas ng presyo ng gasolina at nakapagbago ng mga estratehiya ng mga bansa. Ang mga bansang Kanluranin ay nagkaroon ng krisis sa ekonomiya na nagbigay-diin sa pangangailangang magkaroon ng mas mahusay na pamamahala at regulasyon. Sa ibang bahagi, ang mga kilusan para sa pambansang kasarinlan sa Africa at Asya ay lumakas sa dekadang ito, kung saan maraming mga bansa ang nagpaabot ng kanilang mga kamay para sa kalayaan mula sa kolonyalismo. Sa larangan ng kultura, ang dekada 70 ay naging tandang panahon para sa sining at musika. Magsimula tayo sa makukulay at makabago na mga anyo ng sining; ang mga artista tulad nina Andy Warhol at Roy Lichtenstein ay nagpasikat ng pop art na nagbukas ng bagong pananaw sa sining at pagkakaakit sa masa. Sa musika naman, lumitaw ang disco at punk rock, na nagdulot ng mga makabago at masiglang ritmo na nagbigay inspirasyon sa mga henerasyon. Ang 'Woodstock' festival noong 1969 na umabot sa dekadang ito ay naging simbolo ng isang bayan, kung saan ang mga tao ay nagtipun-tipon at nagsama-samang nagdiwang ng pagkakaisa sa musika at pagmamahal. Sa kabuuan, ang dekada 70 ay puno ng pagbabago, pagkilos, at pag-unlad. Isang panahon kung saan ang mga tao ay mas aktibong lumahok sa kanilang mga komunidad at mas pinalakas ang kanilang mga boses, na naglalayong lumikha ng mas magandang kinabukasan para sa susunod na henerasyon. Changemaking naman talaga ang sumasalamin sa mga pangyayaring ito, na nagpapakilala sa mga kwentong malaon nang nagaganap sa likod ng entablado, at tayo ay bahagi ng kwentong ito, maging sa pamamagitan ng mga akda o simpleng pag-uusap hinggil dito. Ang mga alaala at kontribusyon ng dekadang ito ay patuloy na umaani ng interes at inspirasyon, kaya't lagi tayong dapat magtanda sa mga leksyong natutunan sa kuwentong ito.

Nakakagulat kung gaano kalalim ang karakterisasyon sa ‘Dekada ’70’ ni Lualhati Bautista! Ang pamilya Bartolome ang sentro ng kwento, pero para sa akin, si Amanda Bartolome ang pinaka-kumplikado at nakakaantig. Isang inang naglalakbay mula sa pagiging tradisyonal na maybahay tungo sa pagkamulat sa politika at sariling pagkatao. Ang kanyang asawang si Julian, ang makalumang ama na kumakatawan sa patriyarkal na sistema, ay nagbibigay ng matinding kontrapunto sa kanyang pag-unlad. Ang kanilang mga anak—Jules, Isagani, at Gani—ay sumasalamin sa iba’t ibang reaksiyon ng kabataan sa diktadura. Si Jules, ang aktibistang nagbibigay ng mukha sa paglaban; si Isagani, ang pragmatikong naghahanap ng ligtas na daan; at si Gani, ang biktima ng karahasan ng rehimen. Parehong personal at pampulitika ang kanilang mga laban, na nag-uugnay ng pamilya at kasaysayan.

Sa mga anime, ang tema ng 'ang kabataan ang pag-asa ng bayan' ay madalas na lumilitaw sa mga kwento na nagpapakita ng mga bata o kabataan na kinakaharap ang mahihirap na hamon. Isang magandang halimbawa nito ay ang 'My Hero Academia', kung saan ang mga young heroes ay nagtutulungan at nagpapalakas ng bawat isa upang makamit ang kanilang mga pangarap. Ang kanilang mga laban ay hindi lamang laban sa mga mas malalakas na kaaway kundi laban din sa mga paniniwala na nagiging hadlang sa kanilang pag-unlad. Sa ganitong paraan, ang bawat karakter, mula sa mga pangunahing bida hanggang sa mga side characters, ay nagiging simbolo ng pag-asa at posibilidad. Sinisikap nilang ipakita na kahit sa kabila ng mga kahirapan, may liwanag pa rin na maaaring makamit at ito ang kanilang layunin supportahan ang mga tao sa bayan. Laging nakakadismaya ang pag-alis ng mga kabataan mula sa mga ugat ng kanilang mga pamilya at komunidad, ngunit sa mga kwentong ito, nakikita natin silang bumangon sa mga pagsubok. Ang mga kabataan ang nagsisilbing ilaw sa madilim na mundo ng mga matatanda. Engaging ang mga kwento na dala ng mga karakter, dahil nakakabit sa akin ang kanilang pagsisikap na maging mas mabuting tao para sa kanilang bayan. Sa mga piling kwento, nagiging inspirasyon ang kanilang mga karanasan na nagpapalakas ng loob sa mga manonood na kahit ano pa mang mangyari, may pag-asa pang natitira. Sa huli, ang mga anime na nakatuon sa kabataan ay nagbibigay-diin sa potensyal ng susunod na henerasyon na magbago ng takbo ng kanilang bayan. Ang boses ng kabataan ay simbolo ng pagbabago na kailangan ng lipunan. Hindi lang sila tagapagdala ng pag-asa kundi sila rin ang mga tagapagpanday ng hinaharap, at sa bawat tagumpay nila, lumalakas ang ating pananampalataya na ang bayan ay may mas maliwanag na kinabukasan.

Ah, ang 'Dekada '70'! Isang pelikulang nagmarka ng malalim na bakas sa kasaysayan ng Philippine cinema. Nirelease ito noong 2002, sa direksyon ni Chito S. Roño at base sa nobela ni Lualhati Bautista. Ang pelikula ay sumalamin sa mga pangyayari noong Martial Law, na nagpapakita ng mga personal at pampulitikang pakikibaka ng isang pamilya. Naaalala ko pa ang impact nito sa akin nang una kong mapanood—ang raw emotion, ang makapangyarihang pagganap ng cast, lalo na ni Vilma Santos bilang Amanda Bartolome. Hindi lang ito entertainment; ito ay isang aralin sa kasaysayan na puno ng emosyon at katotohanan.