Sino Ang May-Akda Ng Platero?

Sobrang nakakaantig talaga ang ideya ng oras kapag iniisip ko ang pinagmulan ng ‘Platero y yo’. Unang nailathala ang librong ito noong 1914, isinulat ng makatang Español na si Juan Ramón Jiménez. Hindi ito isang tipikal na nobela—mas parang koleksyon ng maiikling prosa o mga talinghaga tungkol sa araw-araw na buhay kasama ang munting asno na si Platero—kaya madaling tumimo sa puso ng mga mambabasa noon at hanggang ngayon. Noong 1914 lumabas ang unang edisyon at mula noon ay maraming reprint at salin ang sumunod, kaya mabilis kumalat ang reputasyon ng akda. Kung babalikan ko yung unang beses na nabasa ko, tumimo sa akin yung malambot at malungkot na tono ng mga talata—parang naglalakad ka kasama ni Platero sa mga lansangan ng Moguer. Para sa akin, ang 1914 na publikasyon ang nagsimula ng malawakang pag-ibig sa akda, at hindi nakapagtataka na hanggang ngayon madalas pa ring binabanggit ang librong ito sa mga kurso at diskusyon tungkol sa panitikan.

Ako'y laging naeengganyo kapag pinag-uusapan ang mga nobelang kayang ''tulak ng salita, kabig ng damdamin''—at kung iisa lang ang pipiliin kong may-akda na pinakakilala para sa ganitong uri ng gawa, iisa lang ang tumatatak sa isip ko: si José Rizal. Sa 'Noli Me Tangere' at 'El Filibusterismo' ramdam mo ang bigat ng mga salitang hindi lang naglalarawan ng damdamin kundi nag-aanyaya rin ng pagkilos; hindi basta kuwento ng pag-ibig o paghihimagsik, kundi matinding salamin ng lipunang Pilipino noong panahong iyon. Nabubuo ang bawat talata sa mga imaheng nakakagasgas sa puso at isipan — si Maria Clara bilang simbolo ng pinagkaitan, si Crisostomo Ibarra na naglalakbay mula pag-asa patungong pagkadismaya, at ang mga tauhang sumasalamin sa kabutihan at kabulukan ng sistemang kolonyal. Bilang mambabasa, hindi lang ako naantig—nakulimbat ako ng damdamin at napilitang magtanong tungkol sa sarili kong lipunan. Nakita ko kung paano ginagamit ni Rizal ang pananalita bilang sandata: ang talinghaga, sarcasmo, at direktang pag-atake ay nagtataglay ng kapangyarihang pukawin ang konsensya. Ang kanyang mga pangungusap ay may ritmo at bigat, parang may impulsong itulak ang mambabasa palabas ng komportableng pagkakamali at harapin ang mapait na realidad. Sa madaling salita, si Rizal ang akdang pirmi kong binabanggit kung i-uugnay sa pariralang 'tulak ng salita, kabig ng damdamin' dahil malinaw siyang nagtataglay ng parehong intelektwal at emosyonal na pwersa. May pagkakataon na habang binabasa ko muli ang mga eksena, tumulo rin ang luha, ngunit kasabay nito ay nag-aalab ang galit at determinasyon—iyon ang tandang hindi lang nagpapadama kundi nagpapagalaw. Kaya kung ang tanong ay sino ang may-akda ng nobelang may ganitong dinamika, palagi kong binibigyan ng pangunahing puwesto si José Rizal, hindi lamang dahil sa kanyang kasaysayan kundi dahil sa paraan ng pag-ukit niya ng salita na talagang kumakapit sa damdamin.

Nakakaintriga 'yan! Medyo nag-scan muna ako sa isip ko: wala akong natagpuang kilalang libro o nobelang pamagat na eksaktong 'benchingko' sa mga kilalang katalogo, kaya malamang may typo o iba ang pagbaybay ng pamagat na hinahanap. Kapag ganito, ang unang ginagawa ko ay i-check ang colophon o ang likod ng pabalat para sa pangalan ng may-akda, ISBN, at imprint ng publisher—kung fizikal na kopya ang hawak mo, madalas nandoon ang pinaka-simpleng sagot. Kung wala kang pisikal na kopya, isa pa sa mga paborito kong galugarin ay ang WorldCat, Google Books, at ang katalogo ng National Library ng Pilipinas; madaling i-paste ang mismong pamagat sa loob ng mga quotes ('benchingko') para ma-filter ang mga kaparehong resulta. Pareho ring epektibo ang paghanap sa mga online bookstore (Amazon, Lazada, Fully Booked) at Goodreads: kung self-published o indie release, madalas lumilitaw doon at makikita mo ang pangalan ng may-akda at iba pa niyang gawa. Isa pang tip mula sa akin: kung tila local o fan-made ang publikasyon, tingnan ang Wattpad, Facebook groups ng mga manunulat, at Instagram o Twitter—maraming indie authors nagpo-post ng kanilang mga akda doon. Personal, lagi akong nagtatabi ng screenshot ng page ng pamagat kapag hinahanap ko ang author; malaking tulong pag kumplikado ang pagbaybay. Sana makatulong ang mga hakbang na ito habang sinusubukan mong tuklasin kung sino talaga ang sumulat ng 'benchingko'.

Ah, 'Luntian, Ang Bungang May Pakpak'! Ang ganda ng kwentong 'to, no? Ang may-akda nito ay si Genoveva Edroza-Matute, isang literary giant sa Filipino literature. Ang kanyang mga gawa ay kilala sa pagiging malalim at makabuluhan, at ang kwentong 'to ay perfect example. Nakakatuwa kung paano niya pinagsama ang simpleng kwento ng isang bata at ang mas malalim na tema ng pag-asa at pangarap. Ginawa niyang relatable pero profound. Sobrang lalim ng pagka-Filipino ng kwento, at ramdam mo 'yung passion niya sa pagsulat. Para sa akin, si Matute ay isa sa mga pillars ng Philippine literature na dapat laging binabasa at pinag-aaralan.

Tuwing binubuksan ko ang pahina ng 'Platero y yo', parang tumitigil ang oras at napupuno ang puso ko ng payak na pananabik at lungkot. Ang pangunahing tema na laging nangingibabaw para sa akin ay ang malambing na pagkakaibigan sa pagitan ng nagsasalaysay at ng asno, Platero — isang uri ng malumanay na pag-alala sa inosenteng pakikipagkapwa. Hindi lang ito kuwento tungkol sa hayop; isa itong meditasyon sa kahinaan at kagandahan ng buhay sa bukid, kung saan ang maliliit na detalye ng araw-araw ay nagiging saksi sa pagkatao. Binibigyang-diin din ng akda ang mortality at ang malabo, malumanay na paglipas ng panahon. Sa bawat paglalarawan ng balahibo ni Platero, sa bawat paglalakad at pagtigil nila, nararamdaman ko ang nostalhikong pangungulila at ang pagkilala na ang lahat ng buhay ay panandalian. May halo ring pagtanggi sa kalupitan ng tao at isang pag-ibig sa kalikasan; ang may-akda ay parang bumubulong na alagaan at pahalagahan ang mga payak na nilalang sa ating paligid. Sa huli, para sa akin, 'Platero y yo' ay paalala na dapat tayong magpakatotoo sa damdamin, pahalagahan ang simpleng kasiyahan, at harapin ang pagkawala nang may pagkamaunawain. Laging umuukit ito ng malambot na emosyon sa puso ko at iniwanan ako ng katahimikan na maganda pang sariwain.

Nakakaintriga ang pamagat na 'Ang Mutya ng Section E'—sa paghanap ko dito, wala akong nakita na opisyal o kilalang publikasyon sa tradisyonal na libro o magasin na may eksaktong titulong iyon. Madalas kapag ganitong klaseng pamagat ang lumilitaw sa online communities, lalo na sa Filipino fandom, nagmumula ito sa mga fanfiction sites tulad ng Wattpad, mga Facebook serial posts, o mga kwentong isinulat ng mga estudyante at inilathala lang sa sarili nilang blog. Bilang isang mambabasa na madalas mag-galugad ng mga fanmade na akda, natutunan kong kadalasan ang "may-akda" ng ganitong kuwento ay ang author account mismo sa platform—isang pen name o username na makikita sa unang pahina ng kuwento. Kapag hinahanap ko kung sino talaga ang may-akda, unang tinitingnan ko ang mismong pahina ng kuwento: kadalasan nakalagay ang pangalan ng author sa itaas o sa ilalim ng unang kabanata. Kung nasa Wattpad o Blogspot, may profile link na naglalaman ng tunay na pangalan o iba pang gawa nito. Isa pang paraan na madalas kong gamitin ay ang paghahanap gamit ang eksaktong string ng pamagat na naka-quote (halimbawa: "'Ang Mutya ng Section E'") sa Google—mabilis lumabas kung saan originally na-post at sino ang uploader. Mahalaga ring tingnan ang mga komento o shares: minsan may nag-tag ng author o nagbigay ng credit sa isang social media account. Bilang isang taong naglalaro rin ng detektib sa internet, masasabi kong kung hindi lumalabas ang pangalan ng may-akda sa unang page at walang profile link, malamang pen name talaga iyon o tinanggal ng uploader. Sa ganitong sitwasyon, ang community threads at reposts ang madalas magbigay ng lead. Hindi ko ito sinasabing perpekto—may mga kaso ring nawala ang original post at tanging reposts lang ang bakas—pero sa karamihan ng pagkakataon, makikita mo ang tunay na author sa unang source ng narrative. Sa huli, masaya at nakaka-enganyong maghukay ng background ng isang kwento; para sa akin, bahagi iyon ng thrill ng pagiging fan—parang paghahanap ng treasure chest ng credits at pasasalamat.

Tuwing binubuklat ko ang 'Platero y yo', ang unang talinghaga na agad kumakapit sa isip ko ay ang pambungad na linyang ito: 'Platero es pequeño, peludo, suave; tan blando por fuera, que se diría todo de algodón.' Sa simpleng paglalarawan ng may-akda, buhay na buhay ang imahe ng isang maliit at malambot na asno — parang mahahaplos mo siya kahit nakalimbag lang ang salita sa pahina. Isinalin ko ito sa Filipino nang maraming beses sa isip ko kapag nagbabasa: ‘‘Maliit si Platero, mabalahibo, malambot; napakalambot sa labas na tila gawa sa bulak.’’ Ang lakas ng linyang ito ay hindi lang sa imahinasyon kundi sa tunog at ritmo: dahan-dahan, malumanay, at puno ng pagmamahal. Ito ang dahilan kung bakit madalas itong kinukutip sa mga libro, talakayan, at simpleng pag-uusap tungkol sa mga klasikong gawa. Para sa akin, hindi lang ito basta pangungusap; parang paanyaya ito na pumasok sa isang mundong puno ng banayad na pagmamasid at pagninilay. Natatandaan ko pa kapag binasa ko ito sa umaga—may kakaibang katahimikan at aliw na bumabalot, at yun ang tumatak sa puso ko hanggang ngayon.

Minsan tumitig ako sa isang pahina at napaisip kung sino ba talaga ang bida sa kuwento — si Platero ba o ang nagsasalaysay? Sa pagkakaintindi ko, ang pinakamahalagang dalawang karakter ay si Platero mismo, isang maliit at malambing na asno na inilarawan na parang manatiling anak ng bayan, at ang makata/narrador na madalas ay naglalarawan at nagmumuni tungkol sa buhay sa kanilang nayon. Sila ang sentro ng mga episode: si Platero bilang mataimtim at payak na kasama, at ang nagsasalaysay na nagbibigay-diin sa kalungkutan, saya, at mga salita tungkol sa tao at kalikasan. Bukod sa dalawa, punong-puno ng mga tipikal na tauhan ang mga pahina: mga bata na naglalaro, matatandang babae at lalaki na may kani-kaniyang kwento, mga magsasaka at mangangalakal, pati mga hayop na kalimitang kasama sa araw-araw. Hindi lahat sila may pangalan — marami ay archetype lang — pero ang bawat isa ay nagbibigay-buhay sa maliliit na vignette na bumabalot sa mundo ng 'Platero y yo'. Ang resulta ay isang koleksyon ng portrait ng bayan na mas malalim kaysa sa simpleng listahan ng karakter; ramdam mo talaga ang tibok ng komunidad.

Ah, ang kwentong ‘Ang Alamat ng Pinya’! Isa ito sa mga classic na Filipino folktale na pinalaki sa akin noong bata pa ako. Ang may-akda nito ay si Severino Reyes, kilala rin sa tawag na ‘Lola Basyang’. Siya mismo ang nag-ambag ng malaking parte sa pagpapanatili ng mga tradisyonal na kwento sa Pilipinas. Naaalala ko pa noong binabasa ito sa akin ng lola ko—ang aral tungkol sa katamaran at pagsunod sa magulang. Ang ganda ng pagkakasulat ni Reyes, simple pero puno ng malalim na kahulugan. Hanggang ngayon, ramdam ko pa rin yung impact ng kwentong ito sa akin, lalo na kapag nakakakita ako ng pinya sa palengke!