Balik Tanaw

Ang kwento ng balatikan sa mga kultura ng Pilipinas ay isang makulay at makasaysayan na bahagi ng ating pambansang pagkakakilanlan. Ang balatikan, na kilala rin bilang ‘paghahabulan’ o ‘kumbinasyon,’ ay hindi lamang basta isang laro. Isa itong simbolo ng pakikipag-ugnayan ng mga tao, lalo na ng mga kabataan sa mga barangay. Sa magkakaibang rehiyon, makikita mo ang iba’t ibang bersyon ng larong ito, kung saan ang mga bata ay nagkakasamang nag-e-enjoy sa ilalim ng araw, naglalaro, nagtatawanan, at nagiging bahagi ng isang mas malawak na komunidad.

Sa mga banyagang manonood, ang balatikan ay maaaring mukhang kakaiba, ngunit para sa atin, ito ay may malalim na koneksyon sa ating kultura. Nagsisilbing isang paraan ang paglalaro upang matutunan ng mga bata ang mga aral ng pagkakaibigan, pagtutulungan, at katatagan. Napaka-juxtaposed ng ideya na sa kabila ng modernisasyon at mga digital na laro, ang balatikan ay nananatiling kaakit-akit para sa mga kabataan na nahihikayat sa tradisyonal na pamamaraan ng paglalaro. Naguugnay ito sa ating mga ninuno, na sa kabila ng kanilang hirap, ay nakahanap ng kasiyahan sa mga simpleng bagay.

Ang balatikan ay nangangahulugan ng higit pa sa pisikal na pagkilos; ito ay isang kasangkapan sa pagbuo ng mga alaala, koneksyon, at pagkakamag-anak. Sa likod nito, tila may mga kwento at karanasan ng mga naglalaro na nagbibigay ng dating sa kasiyahan. Na uuwi sila matapos ang isang masayang araw na puno ng tawanan at kwento, nagdadala ng mga leksyong tumatagal sa habangbuhay.

Nakakatuwang isipin na kahit modernong panahon, parang naglalakbay pa rin ang mga kwento ng tikbalang sa mga liblib na daan at luntiang tanawin ng bansa — at doon madalas akong nakakarinig ng mga alingawngaw. Sa mga baryong mataas sa bundok, sa gilid ng palayan na natatabunan ng hamog tuwing madaling araw, at sa mga lumang puno ng balete na parang may sariling buhay, madalas na inilalarawan ng matatanda ang presensya ng tikbalang. Mula sa mga tawag ng magsasaka tungkol sa nawawalang kalabaw hanggang sa mga batang takot magdaan sa sinaunang tulay, sumasayaw ang mga sagang kwento na nagbibigay-buhay sa mga lugar na iyon.

Hindi naman nawawala ang mga ulat na nagsasabing lumilitaw din ang tikbalang sa mga abandonadong lugar o sa mga madilim na espasyo sa tabi ng kalsada — mga sanga ng punong kahoy na tumutuli sa gabi, mga bakanteng lote sa gilid ng baryo, at minsan sa mga landas na biyak-biyak ang lupa. Sa bawat bersyon ng kwento, may tema ng paggalang: iwasan ang paghamak sa kalikasan, gumalang sa nakaraang henerasyon, at huwag basta-basta pumasok sa hindi kilalang lugar sa dilim. Habang tumatanda ako, napagtanto kong ang mga kwentong ito, bukod sa nakakatakot minsan, ay paraan din ng komunidad para magturo ng pag-iingat at pagpapahalaga sa paligid — at iyon ang dahilan kung bakit buhay pa rin ang tikbalang sa mga mapayapang parte ng Pilipinas.

Kapag pinag-uusapan ang 'Balangaw', tila umuusbong ang mga tema na nauugnay sa pagkakaibigan, pagkakaunawaan, at pagtanggap sa sarili. Ang seryeng ito ay puno ng emosyonal na lalim, kung saan ang mga tauhan ay sumasalamin sa tunay na mga hamon sa buhay. Isa sa mga kaakit-akit na bahagi ng kwento ay ang pagkakaibigan sa kabila ng pagkakaiba-iba. Ang bawat tauhan ay may kani-kanilang mga kwento at pinagdaraanan, na ang lahat ay nagdadala ng mahalagang mensahe na maaaring magtagumpay sa buhay kahit na may mga balakit. Kung ikaw ay kasali na sa mga kwentong ganito, mapapansin mong ang pakikipaglaban para sa pagkakaibigan at pagmamahal sa sarili ay hindi lamang isang simpleng tema kundi isang pangunahing pundasyon na nagpapatibay sa kwento.

Sa kabuuan, ang tema ng pagtanggap ng sarili ay abot-kamay sa bawat sulok ng kwento. Nagbibigay ito ng mahalagang aral na tayo ay natatangi, at hindi tayo nag-iisa sa ating mga laban. Ang pagtanggap at pag-unawa sa ating mga kahinaan ay nagbubukas ng pintuan para sa tunay na pag-unlad. Ang mga tauhan sa 'Balangaw' ay sumasalamin sa ating lahat—kumakatawan sa mga tao na kakilala natin, o maaari ring maging mga aspeto ng ating sarili. Bagamat ang kwento ay maaaring nakakatakot o nakakainis sa unahan, nagiging kasangkapan ito upang tumuklas ng mas malalim na koneksyon sa isa’t isa.

Kaya't sa huli, ang 'Balangaw' ay hindi lamang tungkol sa kwento ng mga tauhan; ito rin ay isang paglalakbay patungo sa pagmamahal at pagtanggap. Ang mga tema ng pagkakaibigan at pagtanggap ng sarili ay palaging bali, tila bahagi na talaga ito ng ating karanasan bilang mga tao.

Nangyari sa amin noon na muntik maligaw ang pinsan ko sa bakanteng lote na puno ng matatandang akasya—pagkatapos noon, seryoso kaming nag-usap ng pamilya kung paano magbabantay laban sa tikbalang. Una, nilinaw namin ang simpleng panuntunan: huwag maglakad nang mag-isa sa gabi lalo na sa malalapit na kagubatan o sa mga daang hindi kilala. Naglagay kami ng permanenteng ilaw sa paligid ng bahay at humawak ng flashlight sa tuwing lalabas—madali lang pero epektibo para hindi maligaw ang sinuman sa sariling barangay.

Pangalawa, pinagsama-sama namin ang mga lumang pamahiin at praktikal na hakbang: suka at asin sa pintuan, maliliit na kampanilya sa tindig ng mga pintuan at bintana para sa tunog na nakakatakot sa mga malilikot na nilalang, at paglalagay ng literal na harang gaya ng mga halamang mate-at (sukang panghalo) sa paligid ng tahanan. May kasamang espiritwal na bahagi ang pamilya namin—pagdarasal ng mahinahon tuwing gabi at paglalagay ng munting altars o alahas sa malayo mula sa pintuan para rumespeto sa mga espiritu ng kalikasan. Hindi kami nag-ooffer ng sobra, pero sinisikap naming pantayan ang kultura ng paggalang.

Pangatlo, may sinaunang kwento na kapag may makuhang tatlong ginto o dilaw na buhok mula sa tikbalang at ipinasok sa isang rosaryo ay maaari mo itong kontrolin—hindi namin ito tinatangkang gawin, mas pinipili naming iwasan ang panganib. Sa huli, kombinasyon ng pag-iingat, ilaw, konting pamahiin, at paggalang sa paligid ang aming praktika. Tila simple lang, pero nakakaramdam kami ng mas ligtas at may kapanatagan tuwing gabi kapag sabay-sabay kami nagbabantay.

Kapag narinig ang salitang 'utak talangka', agad na sumasalamin sa akin ang imahe ng mga taong may kasamang inggitan at hindi buo ang puso para sa tagumpay ng iba. Sa kulturang Pilipino, ito ay nagsisilbing simbolo ng isang masakit na katotohanan na halos lahat ay ‘naghihigpit’ sa bawat isa sa halip na magtulungan tungo sa tagumpay. Isang halimbawa na madaling ma-associate dito ay kapag may isang tao na umangat sa buhay, madalas itong sinasangkalan ng mga tao sa paligid niya na bahagyang naiinggit, kung kaya't nagiging hadlang ito sa pag-unlad. Ang kasabihang ito ay tila isang umuulit na tema sa ilan sa mga nakikita natin sa ating mga komunidad: kung may magandang nangyayari sa ibang tao, may mga taong handang kudkudin pa ang kanilang mga nagtatagumpay na pangarap sa pamamaraang purong paninira.

Naaalala ko ang mga pagkukwentuhan sa mga inuman o kasal na minsan ang mga tao ay nagkukuwento ng mga pagkatalo ng ibang tao ay tila nagiging mas masaya at mas nakakaaliw kaysa sa kanilang sariling mga tagumpay. Puwede rin itong makita sa mga social media platforms, kung saan madalas ang mga tao ay may posibilidad na mas mag-focus sa negatibong aspeto kaysa sa positibong balita. Ang halaga ng ‘utak talangka’ ay nagpapakita rin ng pangangailangan na matutunan nating i-celebrate ang tagumpay ng iba at magsagawa ng mas malaking aksyon sa halip na umupo at bumirang. Kaya sana sa hinaharap, maging inspirasyon tayo sa isa't isa, hindi kung paano natin maliitin ang iba sa ating mga mata.

Sobrang naantig ako nang makita ko ang isang review na tumingin sa 'Bakulaw' hindi lang bilang pelikula o alamat, kundi bilang salamin ng lokal na takot at kolektibong alaala. Mula sa simula, pinapahalagahan ko ang mga review na naglalagay ng konteksto: sinasabi nila kung saan hango ang inspirasyon, anong bahagi ng folklore ang binigyang-buhay, at bakit ito may espesyal na timpla para sa Filipino audience. Mahalaga rin sa akin kapag may balanseng pagsusuri—hindi puro papuri o puro batikos—kundi malinaw ang paghahati ng teknikal (direksyon, cinematography, sound design) at tematikong pagsusuri (mensahe, representasyon ng kababalaghan).

May mga lokal na kritiko at blog na karaniwang tumatagos sa ganitong lalim; minsan ang pinakamagandang review para sa akin ay yaong naglalaman ng panayam o insight mula sa direktor o sa mga tagalikha—yun ang nagpapatingkad sa pagbabasa ko. Bukod dito, hinahanap ko rin ang review na tumutok sa kulturang biswal at sa folklore research: kung may sinipi silang epiko o oral history, mas credible sa akin ang nagsusuri.

Kung hahanapin mo ang 'pinakamaganda', tingnan mo ang mga review na nagbibigay ng malinaw na dahilan kung bakit epektibo o hindi ang pelikula sa pagbuo ng takot at emosyon. Para sa akin, ang best review ay yung nag-iiwan sa'yo na naiisip ang pelikula nang mas matagal—nagbubukas ng bagong pag-unawa o nag-aanyaya na balikan ang pelikula saka mag-usisa sa kuwentong-bayan. Sa huli, mas gusto ko ang review na may puso at historianong respeto; yun yung palaging babalikan ko kapag naghahanap ng mas malalim na pananaw.

Sa isang nakakaenggandang kwento, ang alamat ng bakunawa ay tila isang saksi sa kasaysayan at kultura ng mga Pilipino. Mula sa mga kwentong bayan na ating narinig mula sa ating mga ninuno hanggang sa mga bersyon na isinasalaysay sa bawat henerasyon, ang alamat na ito ay nagbibigay-diin sa ating koneksyon sa kalikasan at sa ating mga paniniwala. Para sa akin, ang mahalaga rito ay hindi lamang ang kwento ng isang higanteng ahas na nilalamon ang buwan, kundi ang simbolismo nito na nagpapahayag ng takot, pag-asa, at lakas na nagmumula sa teleolohiya ng ating mga kultura.

Tila napakalalim ng kahulugan na dala ng bakunawa sa psyche ng mga Pilipino. Nagbibigay ito ng pag-unawa sa natural na sakuna at mga epekto ng mga ito sa ating buhay, na tila naging simbolo ng ating paglalaban at pagsusumikap sa kabila ng mga pagsubok. Sa bawat ulap ng pangambang dala ng paglipat ng buwan, parang sinasabi lamang na ang liwanag ay babalik at ang takot ay maaring mapaglabanan. Kaya, sa mga paglahok sa mga pagdiriwang, kwentuhan sa barangay, at maging sa mga pagsasakatawan sa mga dula, ang bawat tao ay lumalahok at nagiging bahagi ng isang mas malawak na simbolismo ng pag-asa.

Minsan, napapansin ko na ang mga kwentong ito ay may inspirasyon na dulot kahit sa mga kasalukuyang kabataan. Ang konsepto ng bakunawa ay tila nakikihalo sa mga makabagong kwento, mula sa mga anime at komiks hanggang sa mga pelikula, at nagbibigay-diin na kahit sa matinding mga pagsubok, hindi tayo nag-iisa. May mga pagkakataon na ang mga kabataan, sa pagtuklas sa milenyal na bahagi ng ating kultura, ay nagiging inspirasyon sa iba. Nakakatuwang isipin na ang mga alamat tulad ng bakunawa ay nagiging tulay upang ang mga nakaraang kwento ay hindi lamang maipasa kundi maipagpatuloy sa mas modernong anyo ng sining.

Sa aking pagninilay, ang alamat ng bakunawa ay hindi lamang isang kwento kundi isang anyo ng pagkakaisa. Sa pagbabaybay nito, ang lahat ay nabibigyang-diin ang ating mga paniniwala at pagkakakilanlan bilang isang lahi. Sa pagkakataong iyon, nakikita natin na ang mga alamat ay hindi nawawala kundi naipapasa, na nagiging ebolusyonaryo, patuloy na nagbibigay ng liwanag sa ating sariling mga kwento. Para sa akin, ang alamat ng bakunawa ay mahalaga dahil ito ay isang alaala ng ating koneksyon sa kalikasan, sa isa’t isa, at ang pagsusumikap nating ipasa ang ating kultura sa susunod na henerasyon.

Baka ang balangaw ay tila isang makulay na likha ng kalikasan, subalit nagdala ito ng mga damdamin na lampas pa sa kung ano ang nakikita natin. Kadalasan, ang mga balangaw ay makikita sa mga okasyong may espesyal na kahulugan, tulad ng mga tradisyonal na pagdiriwang sa ating mga bayan. Ang mga ito ay kumakatawan sa pagsasama-sama ng mga tao at mga kultura, kaya't sa kanilang pagsulpot, parang nagiging simbolo sila ng yaman at pagkakaiba-iba ng ating mga tradisyon. Halimbawa, sa mga selebrasyon ng kasal, maaaring makita ang mga balangaw bilang dekorasyon, na nagbibigay ng pang-akit at kulay sa mga seremonya. Kadalasang isinasama ito sa mga ritwal at pagdiriwang bilang simbolo ng pag-asa at magandang kinabukasan.

Minsan, ang mga tradisyunal na kwento at alamat ay binabanggit ang mga balangaw bilang mga mata ng mga diyos o espiritu na nagmamasid at nagbibigay ng biyaya. Sa konteksto ng sining, maraming mga alagad ng sining, mula sa pintura hanggang sa iskultura, ang bumibighani sa mga balangaw at ang mga kulay nito, na nagrerepresenta ng kanilang kultura. Kaya naman, sa kabila ng kanilang paglitaw bilang likha ng kalikasan, mas marami pa silang maiaalok—isang malalim na koneksyon sa mga tradisyon ng lipunan.

Ang pagsasama ng mga balangaw at mga tradisyunal na kultura ay tila hindi natin mapaghihiwalay. Sa kanilang pagsisilang, nagiging simbolo sila ng kapayapaan at pag-asa. Kaya sa tuwing makita ko ang isang balangaw, hindi ko maiwasang isipin ang mga kwentong nakatago sa likod ng kanyang makulay na anyo. Para sa akin, ang mga balangaw ay hindi lamang isang tanawin—sila ay mga saksi ng ating mga pinagmulan, kasaysayan, at kinabukasan.

Sino nga ba ang hindi mamamangha sa mga alamat ng Pilipinas? Ang alamat ng bakunawa, isang higanteng ahas na sinasabing lumulunod sa buwan, ay mayroong mga ugat sa kulturang Pilipino na umuusbong mula sa mga sinaunang paniniwala at kwento. Sa mga alamat, ikinukwento ang bakunawa bilang simbolo ng mga natural na kalamidad na nagdudulot ng pag-aalala sa mga tao, at madalas itong nauugnay sa mga pag-ulan at mga nagniningning na bituin sa kalangitan. Isang kilalang bersyon ng kwentong ito ay mula sa mga Tagalog, kung saan ang bakunawa ay inilarawan na may malaking tiyan at tumutunghay sa mga buwan ng gabi. Dito, ang kwento ay tila nagsisilbing isang paalala sa mga tao sa kanilang koneksyon sa kalikasan.

Bilang isang tagahanga ng mitolohiya, namangha ako sa paraan ng pagkakaugnay ng mga kwento sa ating kultura. Madalas kong i-connect ang mga karakter sa anime, tulad ng mga nilalang mula sa 'Naruto' o 'One Piece', na ang bawat isa ay may sariling kwento at dahilan sa kanilang mga pagkilos. Tend to think na ang bakunawa mismo ay para bang isang mas malaking bersyon ng mga ánimation na ito. Lahat tayo ay may mga hidwaan sa ating realidad o sa ating sariling mundong ginagalawan, at ang bakunawa ay nagsisilbing simbolo ng mga 'reflection' dito.

Ang alamat ay kadalasang ginagamit na aral sa mga kabataan tungkol sa halaga ng mga bagay na naririto, kahit na ang buwan ay kadalasang itinuturing na isang simbulo ng mga pangarap at pag-asa. Sa tuwing maririnig ko ang kwentong ito, naiisip ko ang mga kabataan noong panahon ng mga ninuno natin - paano nila pinapanatili ang kanilang mga kwento at pananampalataya, ng sa gayo’y mapanatili ang kanilang kultura at pagkakakilanlan sa kabila ng mga pagsubok na dumarating. Marami sa atin ang bumabalik sa mga ganitong kwento, at ako'y naniniwala na ang mga ganitong alamat ay nagbibigay ng pagkakaisa sa mga Pilipino, kahit na sa ngayon, at nagiging paraan ito upang mas maiparating ang ating yaman ng kultura at kasaysayan.

Ang mga lokal na bersyon ng mga alamat ay mayroong sariling mga pagkakaiba, ngunit sa kabuuan, ang tema ng bakunawa ay nag-uugnay sa mga tao, nagpapakita ng kanilang pagnanais na ipagtanggol ang kung ano ang mahalaga sa kanila. Nakakatuwang isipin na ang simpleng kwento ng isang dibuho ay nagbibigay ng panibagong lens sa mga isyu sa ating lipunan, at kahit na ang mga kabataan ngayon ay mas abala sa digital na mundo, ang mga kwento ng ating nakaraan ay patuloy na nagbibigay ng inspirasyon upang tayo ay makafocus sa ating mga pangarap.