ร.5 มีเมียกี่คน

เล่าให้ฟังตรงๆ ก่อน: จำนวนคนที่เรียกว่า 'เมีย' ของรัชกาลที่ 5 ขึ้นกับวิธีนับและคำนิยามที่ใช้มากกว่าจะเป็นตัวเลขเดียวชัดเจน

เราเคยอ่านบันทึกและเล่าเรื่องจากหลายมุมมาเยอะ จึงบอกได้ว่าในระบบราชสำนักสยามสมัยนั้นมีชั้นยศความสัมพันธ์หลากหลาย ตั้งแต่พระมเหสี (queens) พระชายา (consorts) ไปจนถึงสนมและบ่าวใกล้ชิด ซึ่งบันทึกทางการมักจะจดชื่อพระมเหสีและพระชายาบางพระองค์อย่างชัดเจน แต่สนมและความสัมพันธ์นอกระบบราชการมักไม่ถูกบันทึกละเอียด หรือถูกบันทึกกระจัดกระจาย

เมื่อนับเฉพาะพระมเหสีอย่างเป็นทางการ ตัวเลขจะค่อนข้างน้อย แต่ถ้านับรวมพระชายาและสนมตามธรรมเนียม ก็จะเป็นหลักสิบหรือมากกว่านั้น ข้อสำคัญคือสถิติที่คนทั่วไปพูดถึง มักผสมกันระหว่างหลักฐานราชการกับเรื่องเล่าปากต่อปาก ทำให้ตัวเลขที่ได้หลากหลายและสับสน เราเลยชอบอธิบายแบบนี้: ถ้าต้องการความแม่นยำ ให้ระบุว่าจะนับเฉพาะพระมเหสีหรือรวมทุกความสัมพันธ์ด้วย เพราะคำตอบจะต่างกันมาก และการยอมรับความไม่แน่นอนตรงนี้ช่วยให้ภาพประวัติศาสตร์ชัดขึ้นกว่าไปเชื่อเลขเดียวจบ

แค่พูดถึงรัชกาลที่ 5 ก็ทำให้ผมนึกถึงความซับซ้อนของราชสำนักสยามในยุคนั้นอย่างไม่รู้จบ

รัชกาลที่ 5 ทรงมีพระมเหสี 'ทางการ' อยู่ 4 พระองค์ที่มักถูกอ้างถึงบ่อยที่สุด ได้แก่ พระนางสุนทรกุมารีรัตน์ พระนางเสาวภาผ่องศรี พระนางสว่างวัฒนา และพระนางสุขุมาลมารศรี แต่ควรเข้าใจว่าเหนือกว่านั้นยังมีพระราชชายาและข้าหลวงอีกจำนวนมากที่ทรงอยู่ในพระราชวัง ดังนั้นคำว่า "เมียกี่คน" ขึ้นกับนิยามว่าจะนับแค่พระมเหสีหรือรวมถึงพระราชชายาด้วย

ถ้าเน้นเฉพาะลูกที่เกิดจากพระมเหสีโดยตรง ก็มีหลายพระองค์ที่โดดเด่น เช่น จากพระนางสุนทรกุมารีรัตน์ ทรงมีพระราชธิดาพระองค์หนึ่งซึ่งสิ้นพระชนม์ร่วมกับพระมารดาในอุบัติเหตุทางน้ำ; จากพระนางเสาวภาผ่องศรีคือพระโอรสที่สำคัญอย่างมงกุฎราชกุมารมหาวชิรุณหิศ และต่อมาคือพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว (ร.6) รวมถึงพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว (ร.7); จากพระนางสว่างวัฒนาทรงมีพระราชโอรสซึ่งต่อมาเป็นพระราชบิดาของราชวงศ์รุ่นหลัง เช่น พระองค์เจ้ามหิดล; จากพระนางสุขุมาลมารศรีก็ทรงพระราชโอรสพระราชธิดาที่มีบทบาทสำคัญในราชสกุลหนึ่ง เช่น พระวรวงศ์เธอพระองค์เจ้าปรีบาตร ที่ผมมองว่าแต่ละพระมเหสีให้ร่องรอยทางประวัติศาสตร์คนละแบบกัน

เล่าย้อนกลับไปแบบไม่ยืดยาวนัก: รัชกาลที่ 5 มีพระชายาหรือพระมเหสีรวมกันเป็นจำนวนมากโดยสรุปแล้วมักถูกกล่าวว่าเป็นประมาณ 90 กว่ารายชื่อ (แหล่งต่าง ๆ ให้ตัวเลขใกล้เคียงกันเช่น 92 คน) ซึ่งรวมทั้งที่เป็นพระมเหสีอย่างเป็นทางการและพระชายาทั่วไป

ผมมองว่าตัวเลขนี้สะท้อนระบบราชสำนักสมัยนั้นที่มีการสมรสเชื่อมความสัมพันธ์ทางการเมืองและเชื้อวงศ์ การที่มีพระชายาจำนวนมากไม่ได้หมายความว่าทุกคนมีบทบาทเท่ากัน: มีเพียงบางคนเท่านั้นที่ได้รับยศเป็น 'พระมเหสี' อย่างเป็นทางการ ซึ่งตามบันทึกหลัก ๆ แล้วคือ สมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ (พระนางเจ้าสุนันทา), สมเด็จพระนางเจ้าสุวัทนา/เสาวภาผ่องศรี (มักเรียกสั้น ๆ ว่าเสาวภา), สมเด็จพระนางเจ้าสว่างวัฒนา (Savang Vadhana) และสมเด็จพระนางเจ้าสุขุมาลมารศรี (Sukhumala Marasri)

สรุปด้วยมุมมองส่วนตัว: จำนวนพระชายาที่มากเป็นภาพหนึ่งของระบบราชสำนักยุคนั้น ส่วนการได้รับตำแหน่งพระมเหสีเป็นเรื่องของยศถาบรรดาศักดิ์ ความสัมพันธ์ทางสายเลือด และสถานการณ์การเมืองในเวลานั้น — เรื่องพวกนี้น่าสนใจเพราะมันสะท้อนทั้งประเพณีและกลไกราชการในอดีต

เราเคยสนใจโครงสร้างราชสำนักสมัยรัชกาลที่ 5 มากกว่ากระแสข่าวลือทั่วไป เลยชอบอธิบายแยกประเภทก่อนว่าเมื่อพูดว่า 'มีเมียกี่คน' ต้องถามก่อนว่าเอาแบบไหน—หมายถึงพระราชินีตามกฎหมาย, พระอัครมเหสี, หรือรวมถึงเจ้าจอมและพระสนมทั้งหมดด้วย

ในเชิงตำแหน่งที่เป็นทางการ รัชกาลที่ 5มีพระราชินีหลักสี่พระองค์ ได้แก่พระราชินีสุนทรเทวี (พระราชินีผู้สิ้นพระชนม์ในเหตุการณ์น้ำท่วมเรือ), พระราชินีเสาวภาผ่องศรี, พระราชินีศวางวัฒนาฯ และพระราชินีสุกุมลมารศรี ส่วนในเชิงปริมาณของ 'ภรรยาทั้งหมด' บันทึกทางประวัติศาสตร์มักบันทึกเป็นจำนวนเจ้าจอมและพระสนมหลายสิบคน และมีการกล่าวอ้างทั่วไปว่าองค์พระมหากษัตริย์ทรงมีพระราชโอรสธิดาจำนวนมาก โดยมีตัวเลขที่ถูกยกมาอย่างกว้างๆ ว่าอยู่ในหลักสิบจนถึงหลักร้อย ขึ้นอยู่กับการนับประเภทของพระสนม

เรามองว่าสรุปสั้นๆ ว่า รัชกาลที่ 5มีพระราชินีอย่างเป็นทางการสี่พระองค์ แต่ถารวมทุกระดับของพระสนมและเจ้าจอมแล้วจำนวนจะมากกว่านั้นอย่างมีนัยสำคัญ และตัวเลขที่บันทึกในแหล่งต่างกันก็ทำให้คำตอบเปลี่ยนรูปไปตามนิยามที่ใช้

ราชสำนักสมัยรัชกาลที่ 5 มีบรรยากาศซับซ้อนกว่าที่หลายคนคิด ผมมองว่าเรื่องจำนวนพระมเหสีและพระสนมของพระองค์เป็นภาพรวมที่ต้องเข้าใจบริบทของสังคมไทยในสมัยนั้นมากกว่าจะตัดสินเป็นตัวเลขเป๊ะ ๆ

รัชกาลที่ 5 ทรงมีพระราชชายา พระราชินี และพระสนมรวมกันเป็น ‘หลายสิบพระองค์’ ซึ่งผลลัพธ์ที่ชัดเจนที่สุดคือพระราชโอรส-พระราชธิดาจำนวนมาก — โดยบันทึกทั่วไปมักระบุว่าพระองค์ทรงมีพระราชบุตรธิดารวมกันกว่าเจ็ดสิบพระองค์ นั่นสะท้อนว่าพระองค์มิใช่มีแค่พระมเหสีองค์เดียว แต่มีหลายพระองค์ที่มีบทบาทต่างกันในราชสำนัก

เมื่อนำมาเปรียบเทียบกับรัชกาลอื่นๆ จะเห็นความต่างชัดเจน เช่น รัชกาลที่ 9 ทรงมีพระราชินีองค์เดียวที่คนคุ้นเคย ส่วนรัชกาลก่อนๆ อย่างรัชกาลที่ 4 ก็มีพระมเหสีหลายพระองค์เช่นกัน แต่รัชกาลที่ 5 โดดเด่นในแง่จำนวนพระราชโอรส-ธิดาและบทบาทของพระชายาในงานราชการและสังคมสมัยใหม่ของพระองค์ นั่นทำให้ภาพรวมของครอบครัวหลวงในรัชกาลนี้ดูใหญ่และมีผลสะเทือนยาวนานต่อความสัมพันธ์ในราชวงศ์และการเมืองภายในด้วย

ในมุมมองของผม เรื่องจำนวน 'เมีย' ของรัชกาลที่ 5 มักทำให้คนงงเพราะต้องแยกแยะระหว่างตำแหน่งอย่างเป็นทางการกับความสัมพันธ์ในราชสำนักจริง

ถ้าพูดแบบเป็นทางการ รัชกาลที่ 5 มีพระมเหสีที่ได้รับการสถาปนาอย่างชัดเจนไม่กี่พระองค์ เช่นพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์กับพระนางเจ้าสว่างวัฒนา แต่ถ้าวัดจากผู้หญิงที่อยู่ในวังและมีสถานะเป็นพระราชชายา พระราชธิดา หรือพระสนม ตัวเลขจะเพิ่มขึ้นมาก หลายแหล่งที่คนพูดถึงบ่อยจะยกตัวเลขรวมกันว่ามีราว ๆ หลายสิบถึงเกือบร้อยคน ของเด่นคือบางแหล่งเขานับรวมทั้งผู้ที่อยู่ชั่วคราว ผู้ที่ถูกเลื่อนยศภายหลัง และผู้ที่มีบุตรให้รัชกาลด้วย

ส่วนตัวผมคิดว่าสิ่งที่สำคัญกว่าตัวเลขคือลักษณะความสัมพันธ์และบทบาทของผู้หญิงเหล่านั้นในระบบราชสำนัก ยุคสมัย การเมือง และการสืบสกุลมีผลกับการบันทึกข้อมูล ทำให้เราเห็นภาพที่ต่างกันตามแหล่งที่มาและวัตถุประสงค์ของบันทึกแต่ละชุด

พูดกันตรงๆ เรื่องจำนวนภรรยาของรัชกาลที่ 5 มันไม่ใช่ตัวเลขเดียวที่ทุกคนยอมรับตรงกันง่ายๆ เพราะการนิยามว่าใครคือ 'ภรรยา' ขึ้นอยู่กับคำจำกัดความที่นักประวัติศาสตร์แต่ละคนใช้

ผมมองว่าสิ่งที่ชัดเจนคือรัชกาลที่ 5 มีพระมเหสีที่ได้รับการสถาปนาเป็นพระราชินีอย่างเป็นทางการเพียงไม่กี่พระองค์ แต่กลับมีพระชายาและเจ้าจอมที่อยู่ในระบบราชสำนักเป็นจำนวนมาก การบันทึกของวังและพงศาวดารมักแยกความแตกต่างระหว่างพระราชินี (ผู้ได้ตำแหน่งสูงสุด) กับพระชายาหรือเจ้าจอม ซึ่งสถานะหลังมักถูกมองว่าเป็น 'ภรรยา' ในความหมายปฏิบัติ จึงทำให้ตัวเลขที่ปรากฏในงานเขียนแตกต่างกันไป

ในมุมมองส่วนตัว ฉันคิดว่าการจะตอบว่า 'กี่คน' ต้องระบุให้ชัดว่าหมายถึงพระราชินีที่ได้รับการสถาปนา พระชายา หรือรวมถึงเจ้าจอมและหญิงที่มีความสัมพันธ์ทางราชสำนักทั้งหมด เมื่อมองภาพรวม จะเห็นว่ารัชกาลนี้มีความสัมพันธ์กับหญิงหลายสิบคนในฐานะคู่ครองหรือพระชายา ซึ่งสะท้อนทั้งบริบททางสังคมและการเมืองของสยามสมัยนั้น — นี่แหละที่ทำให้ตัวเลขแตกต่างกันตามมุมมองของนักประวัติศาสตร์

อยากเล่าเรื่องรัชกาลที่ 5 เกี่ยวกับพระชายาและพระสนมให้ฟัง เพราะมันสะท้อนทั้งเรื่องราชสำนักและบริบทสังคมยุคนั้นได้ดีทีเดียว

ในภาพรวม รัชกาลที่ 5 มี 'ราชินี' อย่างเป็นทางการอยู่ 4 พระองค์ คือ สมเด็จพระราชินีเสาวภาผ่องศรี (พระนามเดิมเจ้าจอมมารดาพยอม), สมเด็จพระราชินีสร้อยสอางค์ (พระนามว่า... — บันทึกบางฉบับใช้รูปแบบการเรียกที่ต่างกันได้), สมเด็จพระราชินีสุนันทากุมารีรัตน์ และ สมเด็จพระราชินีสุกุมลมารศรี อย่างไรก็ตาม ควรแยกความต่างระหว่าง 'ราชินี' กับพระชายา/พระสนม เพราะนอกจากราชินี 4 พระองค์แล้ว พระองค์ยังมีพระราชชายาและพระสนมจำนวนมากกว่าเพียงไม่กี่คนโดยปกติของราชสำนักในสมัยนั้น

รายละเอียดเชิงตัวเลขมักแตกต่างกันตามแหล่งข้อมูล แต่ตัวเลขที่มักถูกอ้างอิงคือมีพระราชชายาและพระสนมรวมกันประมาณ 90 คนขึ้นไป ซึ่งรวมทั้งราชินี 4 พระองค์และพระสนมชั้นต่าง ๆ เหตุการณ์ที่คนมักพูดถึงคือการประสบอุบัติเหตุทางน้ำของพระราชินีพระองค์หนึ่ง (สมเด็จพระราชินีสุนันทากุมารีรัตน์) ซึ่งแสดงให้เห็นความเปราะบางของชีวิตแม้ในราชสำนัก ความสัมพันธ์เหล่านี้ยังมีผลต่อการสืบราชบัลลังก์และสายสกุล เช่น สมเด็จพระราชินีเสาวภาผ่องศรีเป็นพระมารดาของพระโอรสที่ขึ้นเป็นรัชกาลต่อมา ข้อมูลเชิงลึกเรื่องจำนวนที่แน่นอนจะพบความผันผวนตามบันทึก แต่ภาพรวมคือมีราชินี 4 พระองค์และพระชายา/พระสนมจำนวนมาก ซึ่งสะท้อนธรรมเนียมและบทบาททางการเมือง-ครอบครัวในยุคนั้น

หัวข้อการนับภรรยาของรัชกาลที่ 5 ในบันทึกราชสำนักต้องมองจากกรอบสถานะทางราชการก่อน เพราะคำว่า 'ภรรยา' ในความหมายสมัยใหม่กับตำแหน่งในราชสำนักไม่ตรงกัน

เอกสารราชสำนักแบ่งความสัมพันธ์ของพระมหากษัตริย์เป็นชั้น ๆ อย่างชัดเจน โดยมีตำแหน่งพระราชินีเป็นระดับสูงสุดตามบันทึกทางการ ในบันทึกราชสำนักระบุว่ารัชกาลที่ 5 มีพระราชินีประจำพระองค์จำนวนหนึ่ง และนอกจากนั้นยังมีพระราชชายา พระสนม และเจ้าจอม ซึ่งแต่ละชนิดถูกบันทึกแยกตามฐานันดรและบทบาทในราชสำนัก ในมุมมองของผม การพูดว่า “มีภรรยากี่คน” ต้องระบุว่านับเฉพาะพระราชินีหรือรวมถึงพระราชชายาและพระสนมด้วย

เมื่อนับตามระดับทางการ บันทึกย้ำถึงพระราชินีเป็นชุดเดียว แต่หากขยายความรวมตำแหน่งอื่น ๆ จะเห็นชื่อพระราชชายาและพระสนมปรากฏอยู่เป็นจำนวนมาก ซึ่งสะท้อนจากจำนวนพระราชโอรสและพระราชธิดาที่มากมายในประวัติศาสตร์ ความแตกต่างของตัวเลขมักเกิดจากการตีความและการนับตำแหน่ง: บางแหล่งนับเฉพาะผู้ได้รับพระยศชั้นสูง ขณะที่บางแหล่งรวมถึงเจ้าจอมและพระสนมที่มีบันทึกชื่อไว้ สุดท้ายแล้วบันทึกราชสำนักให้ภาพที่เป็นทางการและสถาบันมากกว่าความสัมพันธ์แบบครอบครัวสมัยใหม่ ซึ่งเป็นสิ่งที่ผมมองว่าเข้าใจบริบทได้ดีกว่าแค่ยึดตัวเลขเพียงอย่างเดียว