Ilong

Nakakatuwang isipin na ang ‘Ibalong’ ay hindi lang isang lugar sa libro kundi isang buong tanawin sa Bicol na nabubuo sa isip ko tuwing naririnig ko ang epiko. Lumaki ako sa mga kuwentong-bayan ng aming lola, kaya madaling i-imagine ang mga tagpo sa mga burol at tabing-dagat ng timog-silangang Luzon. Kadalasan, itinuturo ng mga iskolar at lokal na manunulat na ang saklaw ng ‘Ibalong’ ay tumutukoy sa kasalukuyang rehiyon ng Bicol — lalo na ang mga lalawigan ng Albay at Sorsogon, at mga bahagi ng Camarines Sur na malapit sa dagat at sa mga ilog.

Sa personal, inuugnay ko ang mga eksena sa mga kilalang tanawin tulad ng paanan ng Bulkang Mayon at ang mga lambak ng Bicol River, pati na rin ang mga pook na may aktibidad na bulkaniko tulad ng Bulusan. Ang epiko ay puno ng pakikipagsapalaran sa dagat, ilog, at kabundukan, kaya naiimagine kong naglalakbay ang mga tauhan mula sa pampang ng Sorsogon hanggang sa mga panig ng Albay at mga bayan na malapit sa mga anyong-tubig. Hindi naman kailangan na literal na i-point ang bawat nabuong lugar — para sa akin, mas mahalaga ang ugnayan ng tao at kalikasan na ipininta ng alamat.

Habang tumatanda ako at bumibisita sa mga lugar na ito, nakakatuwang isipin na buhay pa rin ang ‘Ibalong’ sa kultura: napapakinggan ko ang mga awit, tula, at mga pista na nagpapahiwatig ng mga sinaunang kwento. Sa huli, ang pinakamagandang parte ay ang feeling na naglalakad ka sa mga parehong pook na pinagmulan ng mga alamat—parang tumitibok ang kasaysayan sa bawat hakbang ko.

Habang binabalikan ko ang kuwento ng 'Ibalon', parang bumabalik ang amoy ng lupa at usok ng bulkan sa alaala ko. Lumaki ako sa lugar na malapit sa dagat kaya yung mga tagpo ng pagtutulungan laban sa mga dambuhalang nilalang at kalamidad ay laging tumatatak sa akin. Una, tinuro sa akin ng epiko ang kahalagahan ng pagkakaisa — hindi lang ang lakas ng isang bayani kundi ang pagtutulungan ng buong komunidad ang nagpapalaya sa kanila sa panganib. Nakita ko rin ang aral tungkol sa pagiging mapagmatyag at matiyaga sa paghahanda; maraming sakuna sa 'Ibalon' ang dala ng biglaang pagbabago ng kalikasan, kaya mahalaga ang pag-iingat at pagkakaroon ng kaalaman sa kapaligiran.

Pangalawa, may malakas na tema ng respeto sa kalikasan: ang mga nilalang at puwersa ng mundo ay hindi lang kaaway na dapat talunin, kundi pati na rin mga pwersang kailangang intindihin at pakisamahan. Panghuli, natutunan ko ang kahalagahan ng pagbalanse — lakas na sinamahan ng karunungan at kababaang-loob. Bilang isang mambabasa na tumatangkilik ng mga alamat, lagi kong bitbit ang mga leksyon na ito tuwing nakararanas kami ng pagsubok bilang komunidad, at naiisip kong kulang ang mundo kung hindi natin pahahalagahan ang mga sinaunang aral na ipinapamana ng mga kwentong tulad ng 'Ibalon'.

Isang mundo ng masalimuot na kwento at mga batong naratibong nais kong ipahayag ang aking paghanga sa 'Ibalong'. Sa aking pag-aaral, lumalabas ang mga pangunahing elemento nito sa bahagi ng Bicol Region, kung saan beauty at mayamang kultura ang nakapaloob. Makikita dito ang mga tanyag na tauhan na tulad ni Baltog, isang brawny na bayani, at si Handiong, na puno ng karunungan at husay sa pakikidigma. Kasama ang mga nilalang na nakatadhana sa mitolohiya ng lokal na tao, umuusbong ang mga kwento na puno ng pakikibaka at tagumpay. Sino ang makakalimot sa mga halimaw na humahadlang at ang mga mahika ng mga diyos at diyosa, na nagbibigay ng pabulusok na lakas ng awitin sa kwento? Ang Ibalong ay tila isang pundasyon ng matibay na kalinangan at tradisyon ng Bicolano.

Tuwing gabi na may malamig na simoy at kampay ng mga bituin, gustong-gusto kong isalaysay ang kuwento ng ‘Ibalon’ na parang nagkukuwento sa mga apo. Sa pinakasimple nitong anyo, isang epikong Bikolano ang ‘Ibalon’ na naglalahad ng pagdating at pakikipagsapalaran ng mga bayaning sina Baltog, Handyong, at Bantong. Unang mga kabanata nito ang paglalarawan ng malawak na kagubatan at ligaw na kalikasan na pinuno ng mga halimaw at sakuna; dito nilabanan at napagtagumpayan ng mga bayani ang mga panganib, hanggang sa maitatag ang mas maayos na pamayanan at agrikultura.

Hindi lang ito basta kuwento ng laban-baka; makikita ko rito ang pag-usbong ng isang lipunan — paano nag-organisa ang mga tao, paano sila nagsaayos ng pananim at irigasyon, at paano iginagalang ang kalikasan. Mahalaga ang ’Ibalon’ dahil ito ang nagbibigay-anyo sa ating kolektibong alaala: nagpapaalala na mayroon tayong sariling epiko bago dumating ang mga banyaga, at nagbubukas ito ng pinto para maunawaan ang paniniwala, pagpapahalaga, at tapang ng sinaunang Bikolano. Sa tuwing pupunta ako sa Legazpi at makikita ang Ibalong Festival, nauunawaan ko kung gaano katibay ang pagkakakilanlan na bumabalot sa kwentong ito — enerhiya at dangal ng mga tao, itinatanim mula pa sa mga dula ng mga unang bayani.

Talaga, may mga tula ni Ildefonso Santos na naisaling sa iba’t ibang wika at lumabas sa iba-ibang antolohiya at jurnal na pampanitikan. Natagpuan ko ang mga pagsasaling ito lalo na sa mga koleksyon ng makabagong tula ng Pilipinas na bilingual—madalas English-Filipino—kung saan sinusubukan ng mga tagasalin na panatilihin ang ritmo at imahen habang inaangkop ang mga metapora sa ibang lengguwahe. Bilang mambabasa, napapansin ko agad kung kailan mas pinili ng tagasalin ang literal na pagsasalin at kung kailan naman binigyang-diin ang damdamin o tono ng orihinal para hindi mawala ang buhay ng tula.

Madalas din akong makakita ng mga isinaling tula mula sa kanya sa mga akademikong tesis at mga journal ng kolehiyo—diyan lumilitaw ang mas eksperimento at malapit na pagtatangka na ihatid ang diwa ng tula sa ibang wika. Hindi lahat ng pagsasalin ay pareho; may mga halimbawa na talagang napaganda ng tagasalin, at may mga pagkakataon namang ramdam mong may nawala sa proseso. Pero para sa akin, masaya pa ring makita ang abot ng kaniyang panulaang Pilipino sa mas malawak na mambabasa, kahit pa may mga kompromisong kinailangan.

Kung hahanap ka ng specific na isinaling tula, magandang tingnan ang mga koleksyon ng poetry anthologies at mga university publications—doon madalas ilathala ang mga bilingwal na bersyon. Personal, pinahahalagahan ko ang mga pagsasaling nagpapakita ng respeto sa orihinal at nagdadala ng bagong perspektiba sa bagong wika, at ganito rin ang nakikita ko sa mga isinaling tula mula kay Ildefonso Santos.

Napaka-espesyal ng 'Ibalong' sa kultura ng Pilipinas, lalo na sa rehiyon ng Bicol. Ang kwentong ito ay hindi lang basta kwento; ito ay isang epikong nagbibigay-diin sa tapang at kabayanihan ng ating mga ninuno. Mula sa mga karakter na sina Bikal, Handyong, at Oryol, makikita natin ang iba't ibang aspeto ng buhay sa Bicol tulad ng pakikibaka sa mga halimaw at pakikipaglaban sa kalikasan. Ito ay puno ng mga aral at simbolismo na naglalarawan sa lakas ng loob at pagkakaisa. Ang Ibalong ay nagiging daan para sa mga susunod na henerasyon upang makilala ang kanilang mga ugat. Ang epikong ito ay nagbibigay ng diwa ng pagkakaisa at pagtutulungan sa mga tao, na mahalaga sa atin bilang mga Pilipino.

Sa mga kwento ng wastong pamumuhay, ginugugol ni Handyong ang kanyang mga taon sa pagtulong sa mga tao sa kanyang bayan. Sa isang banda, ang kwentong ito ay nagpapakita rin ng kabutihan at malasakit sa kapwa, isang katangian na mahalaga sa ating kultura. Sa mga pangunahing laban, tumutukoy ito sa mga pagsubok na naglalarawan sa mga pagsasakripisyo ng mga bayani. Dito, natutunan ng mga tao ang halaga ng pagtutulungan sa kabila ng mga pagsubok. Ito ay hindi lamang mga kwento kundi mga nakaugat na tradisyon at pagkapatuloy ng ating kultura na nagbibigay inspirasyon sa ating mga puso.

Natutuwang isipin na kapag pinag-uusapan ang 'Ibalong', palaging may debate kung sino talaga ang pangunahing tauhan — pero para sa akin, ang pangalan ni Handiong ang madalas lumilitaw bilang sentro ng kabuuan. Hindi lang siya basta mandirigma sa mga kuwentong binabasa ko; siya ang karakter na nagtatag at nagpaunlad ng lipunang ipinapakita sa epiko, ang nagdala ng kaayusan mula sa kaguluhan ng mga dambuhalang nilalang at kalamidad.

Sa maraming bersyon ng epiko, makikita mo ang progresyon: si Baltog ang unang bayani na nakipaglaban sa mga una at simpleng panganib, pero si Handiong ang umusbong bilang lider na nagharap ng mas malalaking suliranin — mga higanteng hayop, landlides, at iba pang mga nilalang na sumubok sa kabihasnan. Sa mga pagkukwento ko sa mga tropa ko, madalas kong ilarawan si Handiong bilang taong may malakas na paningin: hindi lang nakikipaglaban, kundi nagpaplano, nagtatag ng batas, at nag-aayos ng relasyon sa pagitan ng tao at kalikasan.

Bilang isang tagahanga na madalas magbasa at magkumpara ng iba't ibang salin ng 'Ibalong', napansin ko rin na ang diin ay nag-iiba-iba depende sa bersyon — kung minsan mas binibigyang-halaga si Baltog sa kanyang tapang, kung minsan naman si Handiong ang sentro dahil sa ambag niya sa pag-unlad. Pero kapag iisipin mo ang kabuuan ng kuwento — ang pakikibaka at ang pagtataguyod ng komunidad — mas madalas kong nakikitang si Handiong ang pangunahing tauhan na nag-uugnay ng mga pangyayari. Para sa akin, siya ang puso ng epiko, yung tipo ng bayani na hindi lang umaasang makakamit ng tagumpay sa pamamagitan ng espada, kundi sa pamamagitan ng pag-ayos ng mundo para sa susunod na henerasyon.

Pumapasok ang Ibalong, na isang mahalagang epiko ng Bicol, na parang isang makulay na arko na nagdudugtong mula sa nakaraan patungo sa kasalukuyan. Sa bawat pagbasa, parang binabalikan natin ang mga tradisyon at kwentong pinagmulan ng ating lahi. Ang Ibalong ay hindi lamang nag-aalok ng nakaka-engganyong salin ng mga diyos at bayani; ito rin ay nagsisilbing salamin ng ating kultura at pagkakakilanlan. Ang mga karakter na sina Baltog, Handyong, at ang iba pa ay hindi lamang mga tauhan sa kwento, kundi mga simbolo ng katatagan at kapangyarihan, na nagbibigay inspirasyon sa mga kabataan upang harapin ang kanilang mga hamon.

Habang binabalik-balikan natin ang mga kwento mula sa Ibalong, nadarama ang diwa ng bayanihan at ang halaga ng pakikipaglaban para sa kinabukasan. Sa mga nakaraang taon, naging mas tanyag ang pag-aaral sa mga lokal na epiko dahil dito ang mga tao ay muling natutuklasan ang kahalagahan ng kanilang mga ugat. Ang Ibalong sa konteksto ng makabagong panahon ay nagiging simbolo ng pagmamalaki sa sariling lahi. Isipin mo, sa gitna ng mga hamon ng modernisasyon, ang mga kwentong ito ay nagbibigay-diin sa ating lokal na yaman at natatanging kultura.

Ipinapakita ng Ibalong na ang ating mga ancestro ay mayroong mga katangi-tanging kwento ng tapang, pag-ibig, at sakripisyo. Sa mga komunidad, lalo na sa mga naging post-colonial na bansa, ang pag-alala sa mga ganitong kwento ay isa sa mga paraan ng pagsalungat sa imperialismo ng ideya at kultura. Sa pamamagitan ng pagsasagawa ng mga patanghalan, sining, at iba pang eksibisyon patungkol sa Ibalong, naipapasa ang mga kaalaman at karanasan sa mga bagong henerasyon.

Sa kabuuan, ang kahalagahan ng Ibalong ay higit pa sa isang simpleng epiko. Ito ay isang pahayag ng ating pagkatao, isang paalala na may mga kwento tayong dapat ipagmalaki at ipagpatuloy. Ang mga kabataan ngayon, sa kanilang mga yugto mula sa pagkadalaga hanggang adulthood, ay nagsisilbing mga bagong tagapagsalaysay ng mga kwentong ito. Sa bawat kuwentong ibinabahagi nila, nahuhubog ang kanilang mga pananaw at nagiging batayan sa kanilang mga halaga at prinsipyo. Ang Ibalong ay tunay na isang kayamanang walang kasing halaga na nagbibigay-daan sa ating paglalakbay tungo sa mas maliwanag na kinabukasan.

Isang bagay na talagang nakakahimok sa 'Ibalong' ay ang makulay na kultura ng Bicolano na nakapaloob dito. Ang kwento tungkol kay Ibalong, ang bayan ng mga bayani, ay puno ng mga aral tungkol sa katapangan, pagsasakripisyo, at pagkakaisa. Sa mga laban ni Handyong at ng kanyang mga kasama, makikita ang halaga ng pagkakaroon ng layunin at ang kahalagahan ng samahan. Ang mga bayani, sa kabila ng mga pagsubok at hamon, ay hindi sumusuko. Nagtuturo ito sa atin na sa kabila ng mga balakid, mahalaga ang patuloy na pagtahak tungo sa ating mga pangarap.

Ang mas malalim na aral na aking nakuha mula sa kwento ay ang pagkakaroon ng malasakit sa kalikasan. Ang mga nilalang sa Ibalong, sa kanilang pakikibaka sa mga halimaw at mga pagsubok, ay hindi lamang bumubuo ng kanilang sariling pangalan, kundi nagtuturo rin sa atin na pahalagahan ang ating kapaligiran. Kaya naman, sa kabila ng makabagbag-damdaming kwento ng mga laban, isa sa mga pinakamagandang mensahe ay ang pag-aalaga sa ating kalikasan at komunidad. Ang 'Ibalong' ay higit pa sa isang epikong kwento; ito ay alaala ng mga bayani na maaari nating gawing inspirasyon sa ating mga buhay.

Nakakabitin pero napakalalim ng tradisyon ng 'himlay' sa Iloilo—para sa akin, ito ang pinakamalapit na ipinapakita ng komunidad na puso sa isang pamilya sa gitna ng pagluluksa. Sa karaniwang ginagawa, ang himlay ay tumutukoy sa lamay o paglalagay ng yumao sa isang tahanan o kapilya bago ang paglibing. Madalas, nagtitipon ang magkakapitbahay at kamag-anak para magbantay, magdasal ng rosaryo, mag-alay ng kandila, at magbahaginan ng kwento tungkol sa yumao—parang maliit na pagtitipon na puno ng alaala at tawanan sa gitna ng lumbay.

Sa mga lalawigan ng Iloilo, madalas tumatagal ang lamay nang ilang araw—may mga pamilyang nagluluto ng pagkain para sa dumadating na bisita, may nagsasagawa ng misa sa bahay o sa simbahan, at may pag-oorganisa ng procession papunta sa sementeryo kung kailan libing na. Mahalaga rin ang 'pagsunod' sa mga tradisyon tulad ng pasiyam (pagsisimba at pagdarasal tuwing ikasiyam na araw) at pag-alala sa ika-40 araw, na para bang nagbibigay ng istrukturadong panahon para tanggapin ang pagkawala. Nakakatuwang makita kung paano sinasalamin nito ang pakikitungo ng Ilonggo sa kamatayan—malumanay, magalang, at puno ng pagkakaisa.

Personal, nasaksihan ko ang kakaibang init ng komunidad tuwing himlay: simpleng pagkain na inihanda ng kapitbahay, mga kuwento ng buhay ng yumao, at mga tangi at tawa na sabay-sabay na dumadaan. Para sa akin, ang himlay sa Iloilo ay hindi lang ritual ng pagluluksa; ito rin ay isang salaysay ng buhay na pinagsaluhan ng buong baryo.