Mga Pamahiin

Tila ba hindi nawawala sa panonood ko ng lumang pelikulang Pilipino ang pakiramdam na may nakatagong panuntunan sa likod ng kamera — at hindi lang 'art', kundi mga pamahiin talaga. Isa sa pinakakilalang pamahiin na madalas lumabas sa usapan at pelikula ay ang 'sukob' — ang paniniwalang malas kung mag-aasawa ang magkakapatid o malalapit na kamag-anak sa loob ng iisang taon. Maraming pelikula ang gumamit nito bilang sentrong tema, gaya ng 'Sukob', kaya automatic na kabisado ng madla ang konsepto.

Isa pang paulit-ulit na elemento ay ang 'white lady' at iba pang multo ng bahay — literal na representasyon ng mga fear-based na pamahiin gaya ng pagsisisid sa gabi o paggalaw ng mga gamit kapag may patay. Hindi mawawala rin ang usog at mga usaping 'tingin' na madaling gamitin sa pelikula para magpatindi ng tensyon.

Sa totoong buhay ng paggawa ng pelikula, makikita mo rin ang praktikal na pamahiin: blessing ng set bago mag-shoot, pagdadala ng rosaryo o santo, at iwasan ang pag-whistle sa set. Para sa akin, ang kombinasyon ng tradisyonal na paniniwala at cinematic flair ang nagpapa-espesyal sa Pilipinong pelikula — may pagka-mystery, may pagka-ritwal, at laging may puwang para sa kwento ng paniniwala ng tao.

Nakakatuwang isipin kung paano naglalaro ang lugar at kasaysayan sa mga pamahiin natin — palagi akong naeengganyo tuwing may lakad sa probinsya at naka-obserba ng maliliit na pagkakaiba. Sa amin sa Ilocos, makikita ko pa rin ang mga pamahiin na naka-ugat sa lupa at panahon: may mga magsasaka na nagbibigay ng munting alay sa bukid bago magtanim at umiwas sa pag-uwi ng patak ng ulan sa gabi para hindi mahinahon ang anito. Mas konserbatibo rin ang ilan sa pagsunod sa tamang panahon ng pagputol ng buhok at pagbibigay galang sa matatanda dahil naniniwala silang may dala itong malas o suwerte.

Habang lumalapit ako sa Visayas, napansin ko ang mas malambot na halo ng Katolisismo at lokal na paniniwala. Maraming pamilya ang may ritwal kapag may bagong silang na bata—ang paglalagay ng asin o paminta sa gilid ng duyan para itaboy ang masamang espiritu, o ang pagsasabing 'tabi-tabi po' sa gubat kapag nagwawala ang mga kabataan. Ibang-iba naman sa Mindanao kung saan mas halata ang impluwensiya ng Islam at mga katutubong tradisyon; mas pino ang paggalang sa ritwal at may mga pamahiing nakaugat sa relihiyon kaysa sa simpleng pamahiin lang. Sa kabuuan, hindi lamang isang listahan ng kakaibang gawain ang mga pamahiin — salamin ito ng kasaysayan, relihiyon, at pang-araw-araw na pangangailangan ng bawat rehiyon, at palagi akong natutuwa sa pagkakaiba-iba nito.

Tuwing umiikot ang usapan sa pamahiin sa pamilya namin, parang nagbubukas ang isang lumang kahon—puno ng kuwento, amoy ng tsaa, at boses ng lola. Lumaki ako sa bahay kung saan bawal magwalis tuwing gabi at hindi pwedeng tumingin sa salamin kapag may dalaw. Hindi lang ito basta bawal; may kasamang mga kwento kung ano ang maaaring mangyari—mga kwentong nagpapakita ng parusa, ng suwerte, at ng hiwaga. Sa praktikal na paraan, ang mga pamahiin ay nagpapagaan ng kawalan ng kontrol: kapag hindi mo alam ang kinalabasan ng isang bagay, ang paglalagay ng 'ritwal' o paniniwala ay nagbibigay ng pakiramdam na mayroon kang magagawa.

Puno rin ng kultura at kasaysayan ang mga pamahiin. Madalas may pinag-ugat ito sa pre-kolonyal na paniniwala o nadugtungan ng impluwensya ng relihiyon at kolonyal na pamamalakad. Nakikita ko rin kung paano ito nagiging pang-ugnay ng komunidad—isang paraan para ipasa ang mga paalaala, moral lessons, at norms nang hindi kailangang seryosohin ang bawat sitwasyon. Ang mga lola at tiyahin ko ang nagiging messenger ng mga ito, kaya nagiging bahagi ng pag-aalaga: ang pag-iingat ay pagmamahal din sa isang paraan.

Sa huli, nananatili ang mga pamahiin dahil sa kombinasyon ng emosyonal, sosyal, at kultural na mga dahilan. Kahit na may mga oras na nata-tawa ako sa ilan, may respeto pa rin ako sa epekto nila—nakikita ko kung paano nagbubuklod ang simpleng ritwal o paniniwala sa isang hapag-kainan. Madalas, iniisip ko na hindi lang ito tungkol sa paniniwala sa kung ano ang 'totoo' kundi sa kung paano tayo nagkakaintindihan at nagmamalasakit bilang mga tao.

Naku, ang haba ng kasaysayan nito — pero enjoy ako magkuwento! Ako mismo napahanga sa kung paano naghalo-halo ang mga paniniwala bago pa man dumating ang mga Kastila. Sa pinaka-ugat, maraming pamahiin sa Pilipinas ay nagmula pa sa sinaunang animistikong pananaw ng mga Austronesian na naglayag papunta rito: paggalang sa kalikasan, pag-aalay sa mga espiritu ng bundok, dagat, at mga ninuno. Bago pa man ang malawakang impluwensya ng ibang bansa, ang mga babaylan at manggagaway ang humahawak ng ritwal — sila ang tagapamagitan sa pagitan ng komunidad at ng mga espiritu, at dito nagsimula ang maraming kaugalian na itinuring natin ngayon na pamahiin.

Pinalalim at binago ng pakikipagkalakalan ang mga ito — may dala-dalang ideya ang mga Tsino, Indian, at mga kalapit na rehiyon. Nang dumating naman ang Islam sa ilang bahagi ng Mindanao at kalaunan ang Kristiyanismo mula sa Espanya, hindi nawala ang mga lumang gawi; lumaki silang parang halo. Halimbawa, ang pagdiriwang ng pista na may mga ritwal o ang pagdudugo’t bawal sa panahon ng panganganak — may halong praktikal at relihiyosong dahilan. Maraming pamahiin ang nagsilbing social norms o risk-avoidance: bawal gawing ibabaw ang pagkain o hindi magtutungo sa dagat sa bagyo — may basehan pagdating sa kaligtasan.

Nakikita ko rin ang modernong pagpapatuloy: naipapasa sa pamilya, naipoproseso ng lokal na kuwento, at minsan naiinstrumentalize ng simbahan at media. Ang pamahiin, sa madaling salita, ay produktong kultural — pinaghalong pre-kolonyal na kosmolohiya, panlabas na impluwensya, at praktikal na pangangailangan ng pamayanan. Natutuwa ako na kahit araw-araw, may mga maliliit na kasanayan na nagpapaalala sa atin ng pinagdaanang kasaysayan at pagiging malikhain ng mga ninuno.

Nakakatuwang isipin kung gaano karami kaming natutunan mula sa mga lolo at lola kapag tungkol sa mga pamahiin tungkol sa patay — para sa akin ang pinakakilalang salita rito ay 'pagpag'. Natatandaan ko pa noong bata pa ako, pagkatapos ng lamay, pinipilit ako ng tiyahin na maglakad muna sa ibang ruta bago umuwi; bawal daw diretso dahil baka may sumunod na kaluluwa. Ang konsepto niya ay simple pero matindi: para 'hindi sumama' ang espiritu, kailangang 'pagpag' — literal na pag-alis ng amoy o bakas ng lamay sa iyong sarili at sa mga damit mo bago pumasok sa bahay.

Bukod sa 'pagpag', malakas din ang paniniwala tungkol sa panahon ng paglalakbay ng kaluluwa. Maraming pamilya ang sumusunod sa 'siyam na araw' at 'apatnapung araw' bilang mga mahalagang marker — may mga ritwal, misa, at pagdalaw sa puntod. Sa probinsya, sinasabing mas aktibo ang paligid ng bahay sa mga unang araw; kaya may mga payo tulad ng hindi pag-iwan ng salamin nang nakabukas, o hindi paglabas ng bahay ng mag-isa sa gabi kapag may sariwang lamay.

Hindi pantay-pantay ang mga detalye depende sa rehiyon: sa Ilocos may iba, sa Mindanao iba ang tono, pero iisa ang sentro — respeto at pag-iingat. Humahalong takot at paggalang ang mga pamahiin na ito, at kahit na hindi ako palaging naniniwala sa literalidad, makikita ko na binibigyang-daan nila ang proseso ng pagluluksa at ang pagkakaisa ng pamilya sa panahon ng pamamaalam.

Tuwing may okasyon, napapaisip ako paano talaga nilalabanan ng iba ang mga pamahiin sa totoong buhay — hindi yung puro debate online lang. Sa sarili kong karanasan, may tatlong paraan na madalas kong makita: unahin ang edukasyon at pagiging mapanuri, gawing biro o ritual na kontrolado, at simple lang na pag-set ng boundaries sa mga taong mahilig magpa-spell ng takot.

Halimbawa, meron akong tiya na tuwing may umalis sa bahay ay magwiwisper ng konting dasal at tatapikin ang pintuan. Hindi niya ito tinatalikuran, pero kapag tinanong ko kung bakit, sinasabing nagaan lang siya kapag ganun. Ako, na medyo scientific-minded, sinubukan kong ipakita na ang pagsusuot ng seatbelt at pag-iingat sa kalsada ang mas may ebidensiya sa kaligtasan. Hindi ibig sabihin nito na pinapalitan ko ang tapik sa pintuan ng lecture — tinatanggap ko ang ritual bilang comfort mechanism habang pinapalawak ko ang usapan patungo sa facts.

May iba namang talagang gumagawa ng maliit na eksperimento: kinakalaban nila ang pamahiin sa pamamagitan ng exposure—halimbawa, sadyang naglalakad sa ilalim ng hagdan o sinasabing 'good luck' nang hindi kumakatok sa kahoy. Yung iba, ginagamit ang humor; pinapantayan lang ang 'superstition' ng kalokohan para mawala ang takot. Sa wakas, ang pinakamahalaga para sa akin ay respeto: puwede tayong maging kritikal at mapanuri, pero hindi natin kailangang sirain agad ang mga tradisyon — pwedeng gawing usapan kung bakit at paano ito pumapapel sa buhay ng iba.

Tulad ng nataon sa mga kasal ng mag-anak namin, hindi nawawala ang mga pamahiin na nagiging usapan at nagpapakulay sa selebrasyon. Isa sa pinaka-karaniwan ay ang bawal makita ng nobyo ang nobya bago ang seremonya—sinabi nila na magdudulot daw iyon ng malas o sirang swerte. Marami ring pamilya ang nag-iingat na huwag magsuot ng perlas sa araw ng kasal dahil sinasabing nagdadala iyon ng luha; ang kuwentong iyon ay paulit-ulit na naikwento tuwing nagbibihis ang bride at lagi akong napapangiti tuwing naririnig ko.

May mga ritwal din na hinalin mula sa impluwensiyang Kastila tulad ng ‘arras’ o 13 barya na ibinibigay ng groom sa bride para sa kasaganaan, at ang paglalagay ng belo at lubid na nagsasagisag ng pagkakaisa. At kahit na pamahiin lang sa iba, maraming magsisintahan ang tumatanggap ng pag-ulan sa kanilang araw bilang biyaya—sinabi ng lola ko na ang ulan ay swerte at tanda ng paglilinis. Sa huli, nakikita ko na ang mga pamahiin na ito ay nagiging bahagi ng ritwal at alaala: may kabuluhan kahit na simpleng pare-pareho lang ang paniniwala o kombensiyon ito sa pamilya. Nagtatawanan kami, nag-aalala nang kaunti, pero laging nauuwi sa saya at pagsasama-sama ng pamilya.

Sobrang nakakatuwa isipin na halos lahat tayo may pamahiin — kahit ang mga taong pragmatic sa araw-araw ay may maliit na ritwal na pinapaniwalaan. Ako, halimbawa, may kalandian ring sinusunod kapag magtutuloy-tuloy ang malas sa laro o kapag may importanteng meeting: simple lang, pero may pakiramdam na gumagana ito. Sa agham, karamihan ng pamahiin ay maipapaliwanag bilang resulta ng cognitive shortcuts: ang utak natin ay naka-tune para makakita ng pattern at dahilan kahit wala naman. Tinatawag itong pattern-seeking at agency detection — madaling mag-assume ang isip na may intensiyon o dahilan sa likod ng mga random na pangyayari.

May behavioral na paliwanag din: operant conditioning at reinforcement. Kapag ang isang ritwal ay sinamahan ng positibong kinalabasan kahit pagkakataon lang, natututunan ng utak na i-link ang aksyon sa suwerte. Classic na halimbawa ang eksperimento kay Skinner na nagpakita ng tinatawag nilang 'superstition' sa mga hayop dahil sa pagkakapareho ng reward timing. Dagdag pa rito, may role ang confirmation bias: mas natatandaan natin ang beses na tama ang pamahiin kaysa sa mga beses na hindi.

Huwag ding kalimutan ang social at emosyonal na bahagi: binabawasan ng ritwal ang anxiety, nagpapalakas ng pakiramdam ng kontrol, at nagpapatibay ng group identity. Sa madaling salita, ang agham ay hindi sinasabi na ang pamahiin ay totoo sa metaphysical na paraan; sinasabi nito na totoo sila sa epekto — behaviorally, psychologically, at socially. Kaya ako, kahit skeptic, naiintindihan ko bakit sila umiiral at bakit mahirap bitawan ang ilan sa mga ito.

Nakakatuwa talaga kapag napapansin kong pinaghalo ng pelikula ang mga lumang paniniwala sa modernong taktikang pambida. Sa tingin ko, gumagamit ito ng pitong malinaw na pamahiin bilang backbone ng kwento: ang paglalakad sa ilalim ng hagdan bilang malas, ang pagyuko sa salamin para umiwas sa sumpa, ang pagwawalis ng paa palabas ng bahay na sinasabing magtataboy ng suwerte, ang pagpuputol ng kuko tuwing gabi na may kasamang malas, ang paglagay ng palaso o bawang para sa proteksyon, ang pag-iwas sa pagtawag ng pangalan sa gabi, at ang paniniwala sa hindi dapat tumigil sa paglipat ng bahay sa gabi.

Hindi lang basta binanggit ang mga ito; pinalalim ng pelikula ang kahulugan ng bawat isa sa pamamagitan ng mga karakter na nagtataglay ng kani-kaniyang takot at gawi. Halimbawa, ang eksena ng hagdan ay hindi lamang simbolo ng malas kundi nagiging turning point para sa protagonista, habang ang salamin ay nagiging metapora ng pagkakakilanlan. Dahil dito, kahit pa may mga elemento na ipinagsama-sama o inayos para sa dramatikong epekto, malinaw ang pitong pangunahing pamahiin na humuhubog sa emosyonal na direksyon ng pelikula. Masarap panoorin dahil ramdam mo talaga ang tradisyon at takot na nakabaon sa bawat eksena, at naiwan akong medyo naiisip ang mga sarili kong paniniwala.

Nakakatuwa na maraming pamahiin sa kasal ang napapasa-pasa pa rin, pero may ilan talaga na hindi na dapat pakinggan ng nobya—lalo na yung nagpapahirap o sumisira sa kalayaan niya.

Halimbawa, ang pamahiin na bawal magsuot ng pearls dahil daw magiging malungkot ang asawa o laging iiyak ang may-ari—personal, hindi ako naniniwala. May kilala akong nobya na umasa sa pearls ng lola niya bilang family heirloom; isinuksok niya iyon at mas naging espesyal ang araw. Mas delikado kaysa sa anumang “masamang” simbolo ang ang pagkapilit sa nobya na huwag magsuot ng gusto niya dahil takot lang sa pamahiin. Pareho rin ang sa ideya na hindi dapat makita ng groom ang bride bago ang seremonya dahil magdadala raw ng malas; kung gusto ninyo ng private first look para kalma at mas maganda ang photos, sundin ninyo ang puso ninyo.

Bawal ding sundin ang mga pamahiin na naglilimita sa pagdedesisyon ng nobya—halimbawa, pagbabawal sa pag-uwi ng personal na gamit o sa pag-uusap tungkol sa budget. Ang kasal ay tungkol sa dalawang tao; kapag ang mga pamahiin ay nagiging dahilan ng pag-aaway o anxiety, panahon na para iwanan ang mga iyon at gawin ang seremonya na may pagmamahal at respeto sa isa’t isa.